Làn sóng thứ 3 về cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước đang quay trở lại

Theo Báo cáo đặc biệt “Market Waves” kỳ 4 do Trung tâm Phân tích Nghiên cứu Chứng khoán BIDV (BSC Research) công bố ngày 7/8, hoạt động cổ phần hóa, niêm yết và thoái vốn tại các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) trên thị trường chứng khoán đang có xu hướng quay trở lại.

Các chuyên gia chỉ ra 3 giai đoạn “sóng” chính trong lịch sử.

Làn sóng thứ nhất diễn ra trong giai đoạn 2006-2009, gắn liền với thời điểm thị trường chứng khoán bước vào chu kỳ tăng giá (uptrend) đầu tiên trong lịch sử và sự kiện Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Chu kỳ này ghi nhận 71 doanh nghiệp IPO thành công với tổng giá trị huy động đạt 40.829 tỷ đồng, đóng vai trò đặt nền móng IPO cho hàng loạt doanh nghiệp đầu ngành và ngân hàng lớn.

Các thương vụ tiêu biểu trong giai đoạn này bao gồm Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) với 10.516 tỷ đồng, Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo) với 6.997 tỷ đồng, Tổng CTCP Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn (Sabeco) với 5.485 tỷ đồng, Tập đoàn Bảo Việt với 4.393 tỷ đồng, PVcomBank với 4.172 tỷ đồng và VietinBank với 1.086 tỷ đồng.

Bước sang giai đoạn 2016-2018, làn sóng thứ 2 bùng nổ nhờ môi trường kinh tế vĩ mô thuận lợi, Việt Nam được đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng của FTSE và dòng vốn mua ròng mạnh mẽ từ các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài.

Giai đoạn này ghi nhận tới 120 doanh nghiệp IPO với tổng giá trị đạt 117.388 tỷ đồng. Quy mô huy động vốn đạt đỉnh vào năm 2018, chiếm tới 34% tổng giá trị IPO của thị trường tính từ năm 2007 đến nay.

Những thương vụ xuất hiện trong sóng này bao gồm Vinhomes với 30.753 tỷ đồng, Techcombank với 21.005 tỷ đồng, Vincom Retail với 16.798 tỷ đồng, Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power) với 6.996 tỷ đồng, HDBank với 6.810 tỷ đồng, VPBank với 5.680 tỷ đồng, CTCP Lọc - Hóa dầu Bình Sơn (BSR) với 5.566 tỷ đồng, PVOIL với 4.177 tỷ đồng và Vietjet Air với 3.867 tỷ đồng.

Sau chu kỳ bùng nổ, thị trường bước vào giai đoạn trầm lắng kéo dài từ năm 2019 đến năm 2024. Nguyên nhân đến từ việc sửa đổi Luật Chứng khoán với các điều kiện IPO và niêm yết chặt chẽ hơn, ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, sự thắt chặt quy định trên thị trường trái phiếu cùng việc các doanh nghiệp chủ yếu tập trung vào hoạt động chuyển sàn.

Dòng tiền IPO trong giai đoạn này suy giảm rõ rệt khi chỉ có 37 doanh nghiệp thực hiện IPO với tổng giá trị 6.567 tỷ đồng, tiêu biểu như CTCP Dịch vụ Bất động sản Đất Xanh, Chứng khoán DNSE, Nông nghiệp BAF Việt Nam, Tôn Đông Á và Nova Consumer.

Từ năm 2025, làn sóng thứ ba (2025-2027) được BSC Research nhận định có xu hướng quay trở lại nhờ các chất xúc tác pháp lý và thể chế quan trọng, bao gồm việc sửa đổi Nghị định 155/2020/NĐ-CP giúp rút ngắn thời gian IPO và niêm yết, triển vọng Việt Nam được nâng hạng bởi FTSE, cùng việc ban hành Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg ngày 5/8 về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước.

Làn sóng thứ 3 ghi nhận sự diễn ra đặc biệt sôi động tại nhóm ngành chứng khoán và tiêu dùng. Chỉ riêng trong năm 2025, quy mô IPO đã ghi nhận 8 doanh nghiệp với tổng giá trị lên tới 57.346 tỷ đồng. Các thương vụ lớn trong giai đoạn này bao gồm Điện Máy Xanh, Chứng khoán VPBank, Chứng khoán VPS, Chứng khoán TCBS, Chứng khoán LPBank, Hạ tầng Gelex và Phát triển Nông nghiệp Hòa Phát.

Đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước nằm trong làn sóng này, hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn thông qua phương thức đấu giá công khai đang gia tăng nhiệt trở lại từ cuối năm 2025 theo chủ trương nâng cao hiệu quả hoạt động tại Nghị quyết 79-NQ/TW.

Nhiều thương vụ thoái vốn lớn đã được thực hiện thành công như Tổng CTCP Điện tử và Tin học Việt Nam (Viettronics) khi SCIC thoái 2.562 tỷ đồng cho Geleximco, CTCP Hạ tầng GELEX với 2.882 tỷ đồng; CTCP Giầy Thượng Đình với 1.379 tỷ đồng và Tổng Công ty Đầu tư nước và môi trường Việt Nam (VIWASEEN) đạt 1.231 tỷ đồng.

Thống kê của BSC Research chỉ ra tỷ lệ sở hữu Nhà nước hiện tại tại nhiều doanh nghiệp lớn niêm yết và đăng ký giao dịch vẫn ở mức rất cô đặc.

Nhóm Nhà nước nắm giữ trên 90% vốn gồm Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam - ACV (95,4%), PV GAS (95,8%), Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam - GVR (96,8%), Lọc hóa dầu Bình Sơn - BSR (92,1%), Tổng Công ty Hàng hải Việt Nam - VIMC (99,5%), Phát điện 3 - PGV (99,2%), Thủy điện Đa Nhim-Hàm Thuận-Đa Mi - DNH (99,9%), Khoáng sản TKV - KSV (98,1%), Becamex IDC (95,4%) và Sonadezi (99,5%).

Nhóm nắm giữ từ 65% đến 90% vốn ghi nhận Petrolimex - PLX (75,9%), PV Power - POW (79,9%), Vietcombank - VCB (74,8%), BIDV - BID (76,73%), VEAM Corp - VEA (88,5%), Vietnam Airlines - HVN (86,4%) và Vicem Hà Tiên - HT1 (79,7%). Đây được xem là nguồn hàng hóa chiến lược trong danh mục cơ cấu lại vốn Nhà nước thời gian tới.