Một 'tờ giấy' đã thay đổi cách người Việt giữ tài sản

Cả hàng thế kỷ trước, nếu mở chiếc “két” của một gia đình Việt Nam có của ăn của để, người ta có thể bắt gặp vài chỉ vàng, những đồng tiền dành dụm, một cuốn sổ tiết kiệm, giấy tờ nhà đất. Ở một số gia đình, trong đó còn có những tờ công trái, trái phiếu Chính phủ được cất giữ cẩn thận.

Người Việt khi ấy không xa lạ với việc giữ tài sản bằng một tờ giấy: Một cuốn sổ tiết kiệm xác nhận khoản tiền gửi trong ngân hàng; một tờ công trái ghi nhận khoản tiền người dân cho Nhà nước vay; một giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đại diện cho tài sản lớn của cả gia đình.

Nhưng 30 năm trước, một loại “tờ giấy” khác bắt đầu xuất hiện. Nó không đại diện cho tiền gửi, không phải một khoản cho vay, cũng không đại diện cho một mảnh đất.

Nó đại diện cho quyền sở hữu một phần doanh nghiệp - đó là cổ phiếu.

Nhìn lại ba thập kỷ hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam, phía sau những con số về VN-Index, vốn hóa hay thanh khoản là một thay đổi ít hữu hình hơn nhưng có lẽ đã đi rất sâu vào đời sống kinh tế: Người Việt có thêm một cách để giữ tài sản của mình.

Khi 'chiếc két' của người Việt có thêm một ngăn

Ngày 28/11/1996, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập. Gần bốn năm sau, ngày 28/7/2000, thị trường chứng khoán Việt Nam tổ chức phiên giao dịch đầu tiên với hai cổ phiếu REE và SAM.

Hai mã cổ phiếu là một khởi đầu rất nhỏ, nhưng thứ xuất hiện khi ấy không chỉ là hai mã chứng khoán. Một loại tài sản mới bắt đầu bước vào đời sống của người Việt.

Trước đó, lựa chọn phổ biến của một gia đình có tiền tích lũy tương đối dễ hình dung. Tiền có thể được cất giữ, đổi thành vàng, gửi ngân hàng, mua công trái, trái phiếu. Nếu đủ lớn, có thể dành dụm mua đất, xây nhà hoặc tự bỏ vốn kinh doanh.

Mỗi cách giữ tiền đại diện cho một quan hệ kinh tế khác nhau: Gửi tiết kiệm nghĩa là đưa tiền cho ngân hàng và nhận lãi; mua trái phiếu nghĩa là cho tổ chức phát hành vay tiền; mua đất nghĩa là sở hữu một tài sản hữu hình.

Còn cổ phiếu đưa vào chiếc két một quan hệ hoàn toàn khác: Trở thành người đồng sở hữu một doanh nghiệp: Với một khoản tiền không đủ để mở nhà máy, lập ngân hàng hay xây dựng một chuỗi bán lẻ, một người bình thường vẫn có thể sở hữu một phần rất nhỏ của những doanh nghiệp như vậy.

Ngày nay, điều ấy nghe rất bình thường. Ba mươi năm trước, đó là một thay đổi lớn.

Hãy thử đặt 100 triệu đồng lên bàn của một gia đình Việt Nam vào năm 2000.

Nếu đó là khoản tiền chưa cần sử dụng, 100 triệu đồng có thể được gửi ngân hàng, mua vàng, mua công trái, trái phiếu, tích lũy mua đất hoặc mang ra kinh doanh.

Với giá vàng trong nước lúc đó khoảng 3,5–4 triệu đồng/lượng, 100 triệu đồng có thể mua khoảng 25 lượng vàng. Nếu giữ đến nay, khi giá vàng lên khoảng 153 triệu đồng/lượng, số vàng ấy có giá trị gấp khoảng 40 lần.

Nhưng từ năm 2000, 100 triệu đồng bắt đầu có thêm một lựa chọn: Đổi thành quyền sở hữu một phần doanh nghiệp.

Thị trường chứng khoán không khiến vàng, tiền gửi hay đất đai biến mất khỏi chiếc két của người Việt. Nó chỉ đặt thêm vào đó một ngăn mới.

Và từ đây, hành trình học cách sở hữu loại tài sản mới cũng bắt đầu.

Từ 'tờ cổ phiếu' đến bảng điện

Những năm đầu, cổ phiếu vẫn chỉ thuộc về một cộng đồng khá nhỏ. Thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào phiên giao dịch đầu tiên với hai cổ phiếu, 6 công ty chứng khoán và số lượng nhà đầu tư còn khiêm tốn.

Những khái niệm như cổ tức, P/E, vốn hóa, khớp lệnh... xa lạ với phần đông người dân.

Rồi thị trường lớn dần, thêm doanh nghiệp niêm yết, thêm công ty chứng khoán, thêm tài khoản. Quan trọng hơn, thêm những người Việt bắt đầu nghĩ đến cổ phiếu khi phân bổ tiền dành dụm của mình.

Giai đoạn 2006–2007 có lẽ là lúc chứng khoán lần đầu thực sự bước ra khỏi phạm vi của giới tài chính để trở thành một hiện tượng xã hội. Bảng điện xuất hiện trong những câu chuyện hàng ngày. Người ta nói về IPO, cổ phiếu OTC, giá trần, giá sàn.

Thời đó, tôi cũng từng trải nghiệm lần đầu bước vào một công ty chứng khoán chỉ vì bạn bè, đồng nghiệp đang nói về một mã cổ phiếu.

Tài sản của một bộ phận gia đình Việt Nam bắt đầu có thêm một dòng mới: Cổ phiếu.

Nhưng cùng với việc sở hữu một loại tài sản mới, thị trường cũng bắt đầu một quá trình học tập kéo dài hàng chục năm.

Ba mươi năm trả “học phí”

Cổ phiếu không giống vàng, cũng không giống sổ tiết kiệm.

Một chỉ vàng nằm trong két không hiện giá xanh đỏ từng giây. Một mảnh đất không giảm 7% chỉ trong một phiên. Một cuốn sổ tiết kiệm không khiến chủ nhân giàu lên nhanh chóng trong vài tháng rồi lấy đi một phần lớn tài sản vài tháng sau đó.

Nhưng cổ phiếu thì có thể.

Và bài học đầu tiên đến rất sớm.

Năm 2007, chứng khoán trở thành một hiện tượng xã hội. VN-Index lập đỉnh hơn 1.170 điểm vào tháng 3. Tiền đổ vào thị trường, những phiên đấu giá cổ phần được săn đón, cổ phiếu trở thành chủ đề từ công sở đến quán cà phê.

Nhưng chỉ hơn một năm sau, bức tranh đảo ngược.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu cộng hưởng với những khó khăn trong nước kéo VN-Index xuống dưới 300 điểm vào đầu năm 2009. Tính từ đỉnh, chỉ số mất khoảng ba phần tư giá trị.

Một thế hệ nhà đầu tư Việt Nam nhận bài học đầu tiên về loại tài sản mới: Giá có thể tăng rất nhanh và cũng có thể giảm nhanh không kém.

Nhưng “học phí” không dừng ở chu kỳ tăng - giảm.

Hơn một thập kỷ sau, ROS trở thành một trong những trường hợp điển hình cho bài học về khoảng cách giữa giá trên bảng điện và giá trị của doanh nghiệp.

Cổ phiếu ROS của CTCP Xây dựng FLC Faros từng tăng hàng chục lần sau khi niêm yết, đưa doanh nghiệp có thời điểm vào nhóm vốn hóa lớn trên thị trường.

Khi vụ án FLC được khởi tố, cơ quan tố tụng xác định ông Trịnh Văn Quyết và các đồng phạm đã có hành vi nâng khống vốn điều lệ của Faros, đưa cổ phiếu ROS lên sàn rồi sử dụng nhiều tài khoản để thao túng thị trường. Hàng chục nghìn nhà đầu tư đã mua cổ phiếu trong quá trình đó.

Một thế hệ nhà đầu tư lại tiếp tục nhận những bài học lớn: Một cổ phiếu có thể có thanh khoản, có giá thị trường, thậm chí tăng trần liên tiếp, nhưng tất cả những điều ấy không tự động đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phía sau có giá trị tương ứng.

Đó là một bài học khác mà thị trường phải trả bằng tiền thật: Mua một cổ phiếu, cuối cùng vẫn là mua một phần doanh nghiệp.

Rồi đến giai đoạn 2020–2022, một thế hệ nhà đầu tư mới bước vào thị trường với tốc độ chưa từng thấy. “F0” trở thành cách gọi quen thuộc cho những người lần đầu bước lên bảng điện.

Cùng với cơ hội là một thứ cũng tăng rất nhanh: Đòn bẩy.

Margin khuếch đại lợi nhuận khi thị trường đi lên nhưng cũng khuếch đại thua lỗ khi xu hướng đảo chiều. VN-Index từ vùng trên 1.500 điểm đầu năm 2022 có thời điểm lùi về quanh 900 điểm vào cuối năm. Những phiên giảm mạnh kéo theo call margin, force sell. Cổ phiếu giảm khiến tài sản bảo đảm suy giảm, việc bán giải chấp lại tạo thêm áp lực lên giá.

Với nhiều nhà đầu tư bước vào thị trường đúng lúc hưng phấn nhất, bài học không còn đơn giản là chọn cổ phiếu nào, mà còn là quản trị tiền và quản trị rủi ro.

Ví dụ trên cho thấy ba cú sốc ở ba thời kỳ để lại ba bài học khác nhau. Những bài học lớn này khiến nhà đầu tư phải trả giá đắt, nhưng cũng giúp họ hiểu rõ hơn thế nào là chu kỳ, thế nào là giá trị và đặc biệt, thế nào là sử dụng đòn bẩy và quản trị rủi ro.

Nhưng 30 năm của thị trường chứng khoán Việt Nam không chỉ có những người trả “học phí”.

Ở phía bên kia bảng điện là những doanh nghiệp đã đi cùng thị trường trong hàng chục năm.

REE - một trong hai cổ phiếu xuất hiện trong phiên giao dịch đầu tiên ngày 28/7/2000 - vẫn còn trên sàn sau hơn một phần tư thế kỷ. Từ một doanh nghiệp cơ điện lạnh, REE từng bước mở rộng sang điện, nước, bất động sản và hạ tầng. Đến nay, REE có gần 25.000 cổ đông; tổng tài sản hiện đã vượt 41.000 tỷ đồng; quy mô vốn hoá doanh nghiệp đạt xấp xỉ 28.400 tỷ đồng.

Với những cổ đông đi đủ lâu cùng những doanh nghiệp như vậy, lợi ích không chỉ đến từ chênh lệch giá trên bảng điện, mà còn từ cổ tức và phần giá trị gia tăng khi chính doanh nghiệp lớn lên.

Đó có lẽ là bài học khó nhất mà một thị trường phải mất nhiều năm mới truyền tải được: Cổ phiếu vừa có thể là một mã để giao dịch trong vài phút, vừa là quyền sở hữu một doanh nghiệp trong hàng chục năm.

Khoảng cách giữa hai cách nhìn ấy chính là khoảng cách giữa đầu cơ và đầu tư.

Ba mươi năm thị trường chứng khoán vì thế không chỉ là hành trình xây dựng một thị trường - đó còn là 30 năm người Việt học cách sở hữu một loại tài sản mới.

Học rằng giá không phải lúc nào cũng là giá trị; lợi nhuận luôn đi cùng rủi ro; đòn bẩy luôn có hai mặt; và một mã cổ phiếu trên bảng điện cuối cùng vẫn phải trở về với doanh nghiệp phía sau nó.

Quan trọng hơn cả, quyền sở hữu mà cổ phiếu mang lại cũng đi cùng một trách nhiệm: Hiểu mình đang sở hữu cái gì.

Từ nơi giữ tài sản đến kênh dẫn vốn tạo nguồn lực cho nền kinh tế

Nhưng hành trình của tiền không dừng lại ở việc trở thành tài sản của một cá nhân, một gia đình.

Nhìn từ phía bên kia thị trường, thị trường chứng khoán còn tạo ra một cơ chế để những nguồn vốn nằm phân tán trong xã hội được tập hợp và dẫn tới nơi cần vốn.

Sau 30 năm, vai trò ấy có thể đo được bằng những con số rất lớn.

Chỉ riêng giai đoạn 2011–2020, quy mô huy động vốn qua thị trường chứng khoán Việt Nam đạt gần 2,9 triệu tỷ đồng, gấp gần 10 lần so với cả giai đoạn 2001–2010. Đáng chú ý, lượng vốn huy động qua thị trường trong giai đoạn này tương đương bình quân 19,5% tổng vốn đầu tư toàn xã hội.

Đến cuối năm 2020, tổng quy mô thị trường chứng khoán, tính cả vốn hóa cổ phiếu và dư nợ trái phiếu, đã tương đương 131,95% GDP, chiếm khoảng 47% tổng tài sản của hệ thống tài chính. Một thập kỷ trước, tỷ trọng này mới khoảng 21%.

Riêng thị trường cổ phiếu, vốn hóa cuối năm 2020 tương đương khoảng 84% GDP, gấp hơn 7 lần năm 2010. Đến cuối tháng 6/2026, giá trị vốn hóa cổ phiếu đã lên khoảng 10,6 triệu tỷ đồng.

Những con số ấy cho thấy thị trường chứng khoán đã đi xa hơn vai trò của một nơi mua bán tài sản. Sau 30 năm, một hệ thống dẫn vốn đã hình thành, kết nối nguồn tiền trong xã hội với nhu cầu vốn của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Nếu ở phía một cá nhân, một gia đình, thị trường chứng khoán mở thêm một nơi để 100 triệu đồng được đầu tư, thì ở quy mô quốc gia, nó mở thêm một con đường để nguồn lực được tập hợp và đưa vào phát triển.

Gần 13,7 triệu tài khoản và “tờ giấy” dần biến mất

Có lẽ một trong những con số cho thấy rõ nhất thị trường chứng khoán đã đi xa đến đâu sau gần ba thập kỷ không nằm ở VN-Index, mà ở hơn 13,65 triệu tài khoản chứng khoán tính đến cuối tháng 7/2026.

Nếu đặt cạnh quy mô dân số hơn 100 triệu người, cứ khoảng 7–8 người Việt thì có một tài khoản chứng khoán được mở. Riêng nhà đầu tư cá nhân trong nước sở hữu khoảng 13,58 triệu tài khoản.

Con số tài khoản không đồng nghĩa với số người thực tế tham gia thị trường, bởi một nhà đầu tư có thể sở hữu nhiều tài khoản. Nhưng nó cho thấy một thay đổi khó hình dung ở thời điểm thị trường mới ra đời: Chứng khoán đã có độ phủ rộng trong đời sống tài chính của người Việt.

Sự gia tăng về số lượng diễn ra cùng một thay đổi khác về cách tiếp cận thị trường. Những tờ cổ phiếu, phiếu lệnh của buổi đầu dần nhường chỗ cho tài khoản điện tử; việc mở tài khoản, chuyển tiền, đặt lệnh hay theo dõi danh mục ngày nay có thể thực hiện ngay trên điện thoại.

“Tờ giấy” dần biến mất, nhưng quyền sở hữu mà nó đại diện lại được phổ cập hơn bao giờ hết.

Và hãy đặt 100 triệu đồng của chúng ta lên bàn một lần nữa.

Vàng vẫn còn đó. Tiền gửi vẫn còn đó. Đất đai vẫn là một phần quan trọng trong tài sản của nhiều gia đình Việt Nam.

Nhưng bên cạnh những lựa chọn đã tồn tại qua nhiều thế hệ, 100 triệu đồng hôm nay có thể được chia thành nhiều phần để sở hữu một ngân hàng, một doanh nghiệp công nghệ, một nhà sản xuất thép, một chuỗi bán lẻ hay một doanh nghiệp năng lượng.

Ba mươi năm trước, cổ phiếu đến với người Việt dưới hình hài của một “tờ giấy” còn xa lạ.

Ba mươi năm sau, tờ giấy ấy dần biến mất. Quyền sở hữu mà nó đại diện đã được số hóa và nằm trên chiếc điện thoại của hàng triệu người.

Thị trường chứng khoán không thay thế vàng, đất hay sổ tiết kiệm trong chiếc két của người Việt. Nó chỉ đặt thêm vào đó một quyền lựa chọn: Trở thành người đồng sở hữu những doanh nghiệp đang tạo nên nền kinh tế.

Ba thập kỷ sau ngày Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập, thị trường đang chuẩn bị đón thêm một cột mốc mới. Ngày 21/9/2026, việc FTSE Russell đưa Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp sẽ chính thức có hiệu lực, sau khi tổ chức này xác nhận Việt Nam đã đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của nhóm thị trường mới.

Nếu phiên giao dịch đầu tiên năm 2000 đánh dấu thời điểm cổ phiếu bắt đầu bước vào đời sống tài sản của người Việt, thì cột mốc tháng 9/2026 có thể được xem như một sự ghi nhận cho mức độ trưởng thành và hội nhập của thị trường ấy sau hơn một phần tư thế kỷ vận hành.