Liệt sĩ đầu tiên được Chủ tịch Hồ Chí Minh truy phong quân hàm cấp tướng, hy sinh khi mới 40 tuổi

Người con ưu tú của quê hương Nghệ An

Đồng chí Phùng Chí Kiên (1901-1941) có tên khai sinh là Nguyễn Vĩ. Ông sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Mỹ Quan Thượng, tổng Vạn Phần (nay thuộc địa phận xã Hùng Châu, tỉnh Nghệ An). Sau khi được cha mẹ cho ăn học và hoàn thành bậc sơ học, ông phải sớm nghỉ học để làm ruộng, phụ giúp gia đình.

Năm 1925, Phùng Chí Kiên tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Một năm sau, vào tháng 10/1926, ông được giới thiệu sang Quảng Châu tham dự lớp huấn luyện do Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tổ chức. Sau khóa học, với tên Mạch Văn Liễu, ông được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc giới thiệu vào học Trường Quân sự Hoàng Phố, khóa 5.

Cuối năm 1927, ông tham gia khởi nghĩa Quảng Châu. Với khả năng quân sự, ông được bổ nhiệm làm Liên trưởng, tương đương Đại đội trưởng. Đến tháng 12/1929, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Trung Quốc và sau đó được điều đến công tác tại Trường Quân chính của Hồng quân Trung Quốc.

Trong thời gian hoạt động trong Hồng quân, Phùng Chí Kiên trực tiếp tham gia 50 trận đánh chống quân Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch.

Cuối năm 1930, đồng chí Phùng Chí Kiên được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Đầu năm 1931, theo giới thiệu của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, ông sang học tại Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản ở Moscow. Tuy nhiên, trên đường đi, ông bị địch bắt và giam giữ gần 1 năm, từ tháng 3/1931 đến tháng 1/1932.

Tháng 4/1932, Phùng Chí Kiên bí mật sang Liên Xô, vào học Trường Đại học Phương Đông, khóa 6 (từ năm 1932 đến tháng 3/1934) với tên Nga là Kan. Bên cạnh các môn khoa học xã hội và quân sự, ông còn học thêm Toán, Vật lý, đồng thời thành thạo mật mã quân sự và vô tuyến điện.

Sau khi tốt nghiệp, ông trở về Trung Quốc cùng Ban Chỉ huy hải ngoại của Đảng Cộng sản Đông Dương chuẩn bị và triệu tập Đại hội Đảng lần thứ nhất tại Ma Cao. Đại hội bầu đồng chí Phùng Chí Kiên vào Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ.

Tháng 8/1936, Phùng Chí Kiên trở về nước hoạt động. Từ ngày 25/8 đến ngày 4/9/1937, ông tham dự Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương mở rộng tại Bà Điểm, Gia Định, nay thuộc TP.HCM.

Cuối năm 1937, theo sự phân công của Đảng, đồng chí rời Sài Gòn trở lại Hong Kong, thay đồng chí Lê Hồng Phong về nước hoạt động. Đầu năm 1940, đồng chí gặp lại lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tại Côn Minh.

Đầu năm 1941, Phùng Chí Kiên cùng một số đồng chí tháp tùng lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Pác Bó, Cao Bằng. Tại đây, ông tham gia huấn luyện, đào tạo những cán bộ Việt Minh đầu tiên của cả nước. Chỉ sau 3 tháng, phong trào Việt Minh đã phát triển rộng khắp với hơn 2.000 hội viên.

Tại Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VIII vào tháng 5/1941, đồng chí Phùng Chí Kiên được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương, phụ trách công tác quân sự của Đảng, giữ cương vị Tổng Chỉ huy Khu căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai và Chỉ huy trưởng Trung đội Cứu quốc Quân 1, một trong những đội quân tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trung tuần tháng 7/1941, thực dân Pháp huy động 4.000 quân, gồm nhiều lực lượng cùng bọn cường hào phản động địa phương, tổ chức 3 mũi tiến công và thực hiện chính sách “tát nước bắt cá”. Trước tình hình đó, để bảo toàn lực lượng, Ban Chỉ huy Cứu quốc quân quyết định chia lực lượng thành 2 cánh, rút khỏi căn cứ Bắc Sơn lên Cao Bằng.

Đồng chí Phùng Chí Kiên cùng đồng chí Lương Văn Tri chỉ huy 1 cánh quân rút khỏi Khuổi Nọi lên Na Rì, Bắc Kạn, sau đó tìm đường lên Cao Bằng.

Ngày 21/8/1941, khi cánh quân đến làng Khau Pàn, xã Đức Vân, huyện Ngân Sơn, Bắc Kạn (cũ), lực lượng bị địch phục kích và chịu tổn thất nặng nề. Đồng chí Lương Văn Tri bị thương rồi bị địch bắt. Sau khi bắn hết viên đạn cuối cùng, đồng chí Phùng Chí Kiên rơi vào tay quân địch.

Dù bị tra tấn dã man, Phùng Chí Kiên vẫn giữ vững khí tiết của người cộng sản, không đầu hàng, không phản bội lý tưởng cách mạng. Ông hy sinh khi mới 40 tuổi.

Sự hy sinh của ông trở thành biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần bất khuất của lớp cán bộ cộng sản tiền bối Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Là người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Phùng Chí Kiên là một trong những cán bộ, chiến sĩ cách mạng đầu tiên anh dũng hy sinh trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Sự hy sinh của đồng chí là tổn thất lớn đối với cách mạng trong thời kỳ đầy khó khăn, nhưng tinh thần chiến đấu và cống hiến của đồng chí đã trở thành tấm gương sáng đối với các thế hệ cách mạng sau này.

Người đầu tiên trong lịch sử được truy phong quân hàm cấp tướng

Hai năm sau ngày đồng chí hy sinh, Báo Cờ Giải phóng đăng bài “Gương hy sinh nhớ tiếc anh Phùng” của tác giả Sóng Biển. Bài viết có đoạn: “Thế là một chiến sĩ tài ba, lỗi lạc đã bỏ mình… Cái chết của anh thật là một sự thiệt thòi cho Đảng. Nó còn gieo nỗi thương tiếc cho các đồng chí. Anh Phùng đã mất. Nhưng tinh thần anh vẫn sống mãi với non sông” (Báo Cờ Giải phóng, ngày 26/8/1943).

Ghi nhận những đóng góp của đồng chí Phùng Chí Kiên đối với Đảng và quân đội, ngày 23/9/1947, tại căn cứ địa Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 89/SL truy phong hàm cấp tướng cho đồng chí.

Với sắc lệnh này, đồng chí Phùng Chí Kiên trở thành người đầu tiên được truy phong quân hàm cấp tướng trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đồng chí Phùng Chí Kiên được đánh giá là cán bộ có đức độ, mẫu mực và có năng lực chính trị, quân sự. Trong những năm Đảng gặp nhiều khó khăn do sự đàn áp của địch, đồng chí cùng Trung ương duy trì sự lãnh đạo của Đảng, tham gia củng cố tổ chức Đảng trong và ngoài nước, góp phần khôi phục phong trào cách mạng, đồng thời trực tiếp chuẩn bị và tham gia cao trào cách mạng trước Cách mạng Tháng Tám.

Trong Thư gửi Hội thảo khoa học về đồng chí Phùng Chí Kiên - một người cộng sản kiên cường, một nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc, chính trị, quân sự song toàn (Kỷ yếu Hội thảo, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2009, tr.9), Đại tướng Võ Nguyên Giáp viết: “Đồng chí là một cán bộ có đức độ và tài năng cả chính trị và quân sự, được đào tạo cơ bản, nhạy bén phát hiện tình hình, sống gần gũi, hòa mình với đồng chí đồng bào... là một trong những lãnh đạo tiền bối đã có công lao to lớn đối với Đảng ta, quân đội ta, không chỉ về mặt tổ chức mà cả về đường lối cách mạng”.

Để tôn vinh và tưởng nhớ đồng chí Phùng Chí Kiên, quê hương Nghệ An đã xây dựng Khu tưởng niệm đồng chí. Tên Phùng Chí Kiên cũng được đặt cho nhiều tuyến đường tại Hà Nội, Nghệ An, TP.HCM và Đà Nẵng…

Năm 2010, Khu lưu niệm Phùng Chí Kiên được xây dựng tại xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Ngày 23/8/2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Khu lưu niệm là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Đồng chí Phùng Chí Kiên - Nhà chính trị, quân sự song toàn của Đảng và cách mạng Việt Nam - Báo Nhân dân

- Liệt sĩ Phùng Chí Kiên: Vị tướng đầu tiên của cách mạng Việt Nam - Báo Hà Nội mới

- Đồng chí Phùng Chí Kiên - Người chiến sĩ cộng sản tài ba, lỗi lạc (18/5/1901 – 18/5/2021) - Cổng TTĐT Thành uỷ Thành phố Hồ Chí Minh

- Phùng Chí Kiên - người chiến sỹ cộng sản tiêu biểu của cách mạng Việt Nam - Báo Cao Bằng

- Phùng Chí Kiên-Người chỉ huy quân sự đầu tiên của Đảng - Báo Quân đội Nhân dân