Mỹ, Iran đưa ra những tuyên bố trái chiều về bản ghi nhớ

Trong khi Mỹ khẳng định eo biển Hormuz đã được mở lại hoàn toàn, Iran cho rằng các tàu thuyền vẫn phải tuân thủ những quy định do Tehran đặt ra. Washington nói các thanh sát viên hạt nhân quốc tế sẽ sớm quay trở lại Iran, nhưng Tehran bác bỏ khả năng này. Hai bên cũng bất đồng về việc sử dụng các tài sản bị phong tỏa, xuất khẩu dầu mỏ và vai trò của Li-băng trong tiến trình giảm căng thẳng.

Những bất đồng đang phủ bóng lên triển vọng thực thi thỏa thuận vốn được kỳ vọng mở đường cho giai đoạn giảm căng thẳng mới.

Iran bác bỏ thanh sát hạt nhân và đàm phán tên lửa

Ngày 23/6, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố Tehran chưa gặp Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi và cũng không có kế hoạch cho phép các thanh sát viên Liên Hợp Quốc tiếp cận những cơ sở hạt nhân bị hư hại trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

"Chúng tôi chưa có cuộc gặp nào với Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, cũng như không có kế hoạch cho việc cơ quan này tiến hành thanh tra các cơ sở hạt nhân của Iran bị hư hại do cuộc tấn công quân sự của Mỹ và Israel. Về cơ bản, hoàn toàn không có thủ tục nào trong vấn đề này", ông Baghaei nói.

Tuyên bố này đi ngược với nhận định của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, rằng các cuộc đàm phán về việc nối lại hoạt động thanh sát có thể bắt đầu trong tuần này, cũng như khẳng định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng Iran chấp nhận các cuộc thanh tra quy mô lớn.

Ông Baghaei cũng loại trừ khả năng đàm phán về chương trình tên lửa của Iran.

"Khả năng phòng thủ và tên lửa của Iran chưa bao giờ là một phần trong các cuộc đàm phán của chúng tôi, và cũng sẽ không bao giờ là đối tượng để đàm phán với bất kỳ bên nào", ông Baghaei nhấn mạnh.

Tranh cãi về tài sản bị phong tỏa và xuất khẩu dầu

Một điểm nóng khác là việc sử dụng các khoản tiền của Iran đang bị đóng băng ở nước ngoài.

Trong khi Mỹ muốn nguồn tiền này được sử dụng để mua các mặt hàng như lúa mì, ngô hay đậu nành, phía Iran khẳng định sẽ quyết định cách chi tiêu dựa trên nhu cầu quốc gia, giá cả và chất lượng hàng hóa.

"Điều quan trọng đối với chúng tôi là được tiếp cận những tài sản đã bị phong tỏa một cách bất công", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho biết.

Ở chiều ngược lại, Bộ Tài chính Mỹ đã cấp giấy phép có thời hạn 60 ngày, cho phép Iran tiếp tục sản xuất, xuất khẩu và vận chuyển dầu thô, các sản phẩm dầu mỏ và hóa dầu, đồng thời nối lại một số dịch vụ ngân hàng, bảo hiểm và vận tải liên quan.

Tuy nhiên, Washington khẳng định các lợi ích kinh tế sâu rộng hơn vẫn phụ thuộc vào việc Iran tuân thủ các cam kết trong thời gian tới.

Eo biển Hormuz mở cửa nhưng vẫn tồn tại nhiều rủi ro

Đại sứ Iran tại Văn phòng Liên Hợp Quốc ở Geneva, Ali Bahreini, cho biết eo biển Hormuz hiện hoàn toàn mở cửa đối với tàu thương mại và sẽ không thu phí trong vòng 60 ngày.

"Eo biển Hormuz hoàn toàn mở cửa cho các tàu thương mại, theo như bản ghi nhớ thỏa thuận. Và không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Sau 60 ngày, mọi chuyện sẽ phụ thuộc vào các cuộc đàm phán", ông nói.

Tuy nhiên, tờ Financial Times đưa tin các chủ tàu đang "vô cùng hoang mang" trước những chỉ dẫn trái ngược nhau. Iran yêu cầu các tàu phải xin phép Tehran và sử dụng tuyến đường gần bờ biển Iran, trong khi Mỹ và một số công ty bảo hiểm phương Tây khuyên các tàu nên sử dụng tuyến đường phía Oman dưới sự bảo vệ của lực lượng Mỹ.

Điều đó khiến các chủ tàu phải cân nhắc giữa rủi ro can thiệp của Iran với các lệnh trừng phạt có thể xảy ra, các vấn đề về bảo hiểm hoặc tuân thủ quy định.

Sự mâu thuẫn này phản ánh vấn đề cốt lõi của bản ghi nhớ: Mỹ nói eo biển Hormuz đã mở cửa trở lại; Iran nói việc mở cửa trở lại chứng tỏ các tàu thuyền phải tuân thủ quyền lực của Tehran.

Li-băng trở thành phép thử lớn

Li-băng được đánh giá là điểm nóng tiềm ẩn có thể làm lung lay toàn bộ tiến trình thực thi bản ghi nhớ.

Theo Đại sứ Iran tại Văn phòng Liên Hợp Quốc ở Geneva, Iran coi việc chấm dứt các hoạt động quân sự tại Li-băng, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ nước này và ngăn chặn các cuộc tấn công mới là một phần không thể tách rời của thỏa thuận.

Ông cảnh báo rằng Iran sẽ đáp trả bất kỳ hành vi vi phạm nào, bao gồm cả các cuộc tấn công vào Li-băng hoặc Hezbollah.

Một tuyên bố chung sau cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran do Pakistan và Qatar làm trung gian cho biết các bên đã nhất trí thành lập một nhóm chuyên trách giảm xung đột để giám sát việc chấm dứt các hành động quân sự ở Li-băng.

Tuy nhiên, Israel không phải là một bên tham gia vào bản ghi nhớ Mỹ-Iran. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố quân đội nước này vẫn duy trì quyền tự do hành động nhằm đối phó với các mối đe dọa từ Hezbollah và sẽ tiếp tục hiện diện tại Li-băng khi cần thiết.

Điều đó khiến Washington phải chịu trách nhiệm kiềm chế một đồng minh nằm ngoài thỏa thuận, trong khi Tehran coi Li-băng là điều kiện để duy trì các cuộc đàm phán.

Thỏa thuận mong manh

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết, các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân và dỡ bỏ trừng phạt sẽ phụ thuộc vào việc thực hiện những cam kết ban đầu trong bản ghi nhớ.

"Việc bắt đầu đàm phán về hai vấn đề này phụ thuộc vào việc thực hiện các điều khoản cụ thể trong bản ghi nhớ. Một phần đã đạt được, và một phần đang được thực hiện", ông nói.

Dù thỏa thuận đã góp phần ngăn chặn nguy cơ bùng phát một cuộc chiến tranh quy mô lớn và khôi phục hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz, hàng loạt bất đồng về cách hiểu và cách thực thi các điều khoản đang biến văn kiện này thành một mặt trận ngoại giao mới giữa Washington và Tehran.