Người thầy duy nhất của Việt Nam được thờ trong Văn Miếu, cả thế giới vinh danh, tên đặt cho hàng chục ngôi trường trên cả nước

Người thầy được tôn vinh là “Vạn thế sư biểu”

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Chu Văn An (1292-1379) là một trong những nhà giáo có ảnh hưởng sâu rộng. Người đời tôn ông là “Vạn thế sư biểu”, tức người thầy mẫu mực cho muôn đời, bởi không chỉ có học vấn uyên thâm mà còn nổi tiếng về nhân cách, sự chính trực và tinh thần trọng đạo học.

Chu Văn An có tên tự Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, sinh tại làng Quang, thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, tỉnh Hà Đông, nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội. Ông có học thức sâu rộng, uyên thâm, từng thi đỗ Thái học sinh, học vị tương đương Tiến sĩ ngày nay.

Dù có con đường rộng mở vào chốn quan trường, Chu Văn An không xem công danh là mục tiêu của cuộc đời. Ông thích công việc dạy học và gắn với sự nghiệp đào tạo, bồi dưỡng nhân tài.

Ông mở trường Huỳnh Cung ở quê, giảng dạy về Nho giáo nhưng không dạy lý thuyết suông mà luôn nhấn mạnh phẩm hạnh, sự trung thực và tinh thần thực tiễn. Theo ông, tri thức phải gắn liền với cuộc sống.

Trong cuốn Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Thiếp - Ba bậc thầy của giáo dục Việt Nam (tác giả Trần Lê Sáng), dưới thời Chu Văn An, Quốc Tử Giám là trường quốc lập duy nhất. Đây là nơi đào tạo nhiều nhân tài và quy tụ tầng lớp khoa bảng. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, trường chủ yếu dành cho con em hoàng tộc và quan lại. Dù hệ thống giáo dục sau đó có mở rộng, cơ hội học tập của tầng lớp bình dân vẫn còn hạn chế.

Chính vì thế, trường Huỳnh Cung do Chu Văn An mở trở thành nơi thu hút nhiều học trò. Ông dạy nhiều tư tưởng tiến bộ, học tập phải đi cùng tu dưỡng nhân cách.

Điểm nổi bật ở Chu Văn An không chỉ nằm ở tài học mà còn ở cách ông sống và giữ gìn nguyên tắc của mình. Sự cương trực, thanh liêm cùng thái độ nghiêm túc với nghề dạy học khiến ông được học trò kính trọng và người đời ngưỡng mộ.

Là thầy của 4 vị vua

Ngưỡng mộ tài năng và phẩm hạnh của Chu Văn An, vua Trần Minh Tông mời ông giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tương đương với chức Hiệu trưởng ngày nay. Ông cũng chính là người dạy dỗ 4 vị vua gồm Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Duệ Tông.

Ngoài ra, ông chú trọng mở mang nhà trường Quốc Tử Giám, nâng cao việc dạy và học, biên soạn Tứ thư thuyết ước - tác phẩm tóm lược nội dung của bốn bộ kinh điển Nho giáo gồm Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học và Trung dung, dùng làm tài liệu giảng dạy. Tác phẩm được xem là một trong những bộ sách có vai trò quan trọng trong việc truyền bá Nho học tại Việt Nam.

Vua Trần Hiến Tông qua đời, Trần Dụ Tông kế vị, triều chính dần xuất hiện nhiều vấn đề. Trước tình hình đó, Chu Văn An dâng Thất trảm sớ, đề nghị nhà vua xử chém bảy kẻ bị ông cho là nịnh thần, với mong muốn chấn chỉnh triều chính.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, sau khi dâng Thất trảm sớ nhưng không nhận được hồi đáp, Chu Văn An treo ấn từ quan, rời bỏ chốn triều đình và về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng, Chí Linh.

Tại Chí Linh, ông tiếp tục dạy học, tiếng tăm của người thầy vẫn thu hút đông học trò tìm đến. Không chỉ giảng dạy, Chu Văn An còn dành thời gian nghiên cứu y học, trồng cây thuốc và tìm hiểu các phương pháp chữa bệnh để giúp đỡ người dân.

Triều đình nhiều lần mời Chu Văn An trở lại làm quan nhưng ông đều từ chối. Tuy vậy, khi vua Trần Nghệ Tông dẹp loạn Dương Nhật Lễ, khôi phục lại ngôi vua, dù tuổi đã cao, Chu Văn An vẫn trở về triều chúc mừng.

Tháng 11/1370, Chu Văn An qua đời. Ghi nhận những đóng góp của ông, triều đình đưa ông vào thờ tại Văn Miếu. Hàng trăm năm sau, tên tuổi người thầy vẫn được lưu giữ qua nhiều trường học và tuyến phố trên cả nước. Trong đó có Trường THPT Chuyên Chu Văn An, một ngôi trường có lịch sử hơn một thế kỷ, được thành lập từ năm 1908.

Không chỉ được hậu thế tôn kính, những đóng góp của Chu Văn An còn được quốc tế ghi nhận. Ngày 7/11/2019, tại Paris (Pháp), Đại hội đồng UNESCO khóa 40 đã thống nhất biểu quyết “Tổ chức lễ kỷ niệm 650 năm ngày mất của Chu Văn An - Nhà sư phạm Việt Nam”. Như vậy, Chu Văn An là Danh nhân văn hóa thứ 4 của Việt Nam được tổ chức này vinh danh.

Trước Chu Văn An, UNESCO từng thông qua nghị quyết kỷ niệm các danh nhân Việt Nam gồm Nguyễn Trãi (1980), Chủ tịch Hồ Chí Minh (1990) và Nguyễn Du (2015).

Sau đó là Hồ Xuân Hương và Nguyễn Đình Chiểu (2021), Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (2023) và Lê Quý Đôn (2025).

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Danh nhân Chu Văn An: "Ngôi sao sáng nhất trên bầu trời văn hiến Việt Nam" - Chuyên trang tư liệu nhân vật sự kiện của Thông tấn xã Việt Nam.