Thầy giáo, nhà báo nổi tiếng của 'Đất Mũi' được phong Anh hùng sau gần 70 năm hy sinh, tên được đặt cho một ngôi trường chuyên

Người thầy truyền lửa cách mạng ở “Đất Mũi”

Hòn Khoai ở cực Nam Tổ quốc là địa danh gắn với cuộc khởi nghĩa lịch sử năm 1940 và sự hy sinh của nhiều người con vì độc lập dân tộc. Một trong những nhân vật tiêu biểu là nhà giáo, nhà báo Phan Ngọc Hiển - người trực tiếp lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai.

Anh hùng Phan Ngọc Hiển sinh năm 1910 tại Cần Thơ. Năm lên 10 tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ, được họ hàng cưu mang. Với tinh thần ham học, cần cù, ông hoàn thành bậc tiểu học ở trường làng, sau đó thi đỗ Trường Trung học Sư phạm Sài Gòn.

Năm 1931, sau khi tốt nghiệp, ông về Tân Ân - Rạch Gốc, Cà Mau dạy học. Công việc giúp ông có điều kiện gần gũi người dân, tìm hiểu đời sống địa phương và từng bước gây dựng phong trào quần chúng. Ông tích cực truyền bá tư tưởng tiến bộ, vận động thanh niên, xây dựng cơ sở cách mạng, góp phần hình thành những hạt nhân đầu tiên của phong trào tại vùng đất cực Nam.

Trước ảnh hưởng ngày càng lớn của người thầy giáo trẻ, chính quyền thực dân tìm cách ngăn chặn bằng việc cấm ông tiếp tục đứng lớp. Năm 1935, Phan Ngọc Hiển chuyển sang hoạt động báo chí, làm việc tại một số tờ báo, đồng thời tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng. Sau đó, ông được kết nạp vào Đảng.

Tháng 6/1940, ông được giao nhiệm vụ ra Hòn Khoai chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Tại đây, ông xin phép sếp đảo người Pháp Olivier mở lớp học dành cho các nhân viên gác đèn biển. Hoạt động này tạo điều kiện để ông tiếp xúc, tuyên truyền và vận động lực lượng trên đảo.

Đêm 13/12/1940, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai do đồng chí Phan Ngọc Hiển trực tiếp lãnh đạo nổ ra. Lực lượng khởi nghĩa nhanh chóng đánh chiếm các vị trí quan trọng, tiêu diệt sếp đảo Olivier, bắt giữ những người còn lại, thu toàn bộ vũ khí, quân trang, quân dụng và giành quyền kiểm soát Hòn Khoai.

Sau khi làm chủ hòn đảo, các chiến sĩ vượt biển trở về đất liền. Tuy nhiên, thực dân Pháp nhanh chóng điều tàu chiến và lực lượng đến phản công. Sau nhiều ngày chiến đấu, ngày 22/12/1940, ông cùng một số đồng chí bị quân Pháp bắt tại bãi biển Khai Long.

Ngày 12/7/1941, tại sân vận động thị xã Cà Mau cũ, thực dân Pháp thi hành án tử hình các chiến sĩ tham gia cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai. Anh hùng Phan Ngọc Hiển là một trong những người bị xử tử.

Đứng trước giờ phút cuối cùng, ông vẫn giữ tư thế hiên ngang, không khuất phục trước kẻ thù. Những lời nói về lý tưởng của người cộng sản, mong muốn nhân dân có cuộc sống ấm no và niềm tin vào ngày đất nước giành được độc lập đã trở thành dấu ấn sâu đậm về khí phách của người chiến sĩ cách mạng.

Tên tuổi sống mãi với quê hương

Sau khi bị thực dân Pháp hành quyết, 10 chiến sĩ tham gia khởi nghĩa Hòn Khoai được chôn chung trong một ngôi mộ, người dân địa phương gọi là “mả 10 người”.

Sau ngày đất nước thống nhất, Đảng bộ, chính quyền, quân và dân Cà Mau đầu tư xây dựng nghĩa trang nhằm tưởng nhớ, tri ân 10 liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc khởi nghĩa. Ngày 13/12/1940 - ngày cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai nổ ra - cũng được chọn làm ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau.

Ngày 6/4/2011, Nghĩa trang 10 Anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai được UBND tỉnh Cà Mau công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Năm 2016, tỉnh Cà Mau thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng, nâng cấp khu tưởng niệm và đổi tên Nghĩa trang 10 Anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai thành Đền thờ 10 Anh hùng liệt sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai.

Công trình được khởi công năm 2017 trên khu đất rộng hơn 8.000m2, gồm hồ nước, mô hình đảo Hòn Khoai thu nhỏ, đền thờ, nhà che mộ và nhà quản lý. Tổng mức đầu tư khoảng 40,5 tỷ đồng từ nguồn ngân sách tỉnh.

Đền thờ được khánh thành ngày 13/12/2018, nhân kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau. Công trình vừa là nơi tưởng niệm, ghi công những người đã hy sinh trong cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai, vừa trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử đấu tranh và sự hy sinh của các thế hệ đi trước.

Đặc biệt, Anh hùng Phan Ngọc Hiển cũng là một trong những nhân vật được người dân Cà Mau ghi nhớ. Tên ông được đặt cho huyện Ngọc Hiển (cũ) - huyện ở cực Nam của Tổ quốc - cùng nhiều tuyến đường, cây cầu và trường học trên địa bàn tỉnh. Sau khi thực hiện sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính vào năm 2025, huyện Ngọc Hiển được hình thành 3 xã mới là xã Phan Ngọc Hiển, xã Đất Mũi và xã Tân Ân.

Trong số đó có Trường THPT Chuyên Phan Ngọc Hiển, Trường THPT Phan Ngọc Hiển, Trường THCS Phan Ngọc Hiển, Trường THPT Ngọc Hiển... Những ngôi trường mang tên người anh hùng được tỉnh quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng dạy và học; trong đó, Trường THPT Chuyên Phan Ngọc Hiển là một trong những cơ sở giáo dục tiêu biểu của tỉnh.

Năm 2008, nhà giáo, nhà báo, liệt sĩ Phan Ngọc Hiển được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, gần 7 thập kỷ sau ngày ông hy sinh.

Cuối năm 2025, Cà Mau cũng hoàn thành công trình Quảng trường Phan Ngọc Hiển tại phường An Xuyên. Dự án có tổng vốn đầu tư hơn 236 tỷ đồng, diện tích hơn 8ha. Đây là một trong những công trình trọng điểm, chào mừng Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Cà Mau lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, với sức chứa khoảng 5.000 người.

Công trình được đầu tư đồng bộ với sân khấu trung tâm, hệ thống phun nước nghệ thuật, cây xanh, sân đường nội bộ, chiếu sáng, giao thông, bãi đỗ xe cùng các hạng mục phụ trợ.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Tự hào khởi nghĩa Hòn Khoai - Báo Nhân dân

Phan Ngọc Hiển: Nhà giáo, người anh hùng vùng Đất Mũi - Báo Giáo dục Thời đại

Đến Hòn Khoai, nhớ Anh hùng Phan Ngọc Hiển - Báo Cần Thơ.