Nhà báo liệt sĩ đầu tiên của Việt Nam: Hy sinh khi mới 26 tuổi, được Chủ tịch Hồ Chí Minh truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất

Trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, nhà báo, liệt sĩ Trần Kim Xuyến là tượng đài về lòng quả cảm và sự dấn thân vì độc lập tự do dân tộc. Ông là cán bộ thông tấn đầu tiên ngã xuống trên mặt trận tư tưởng văn hóa, đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nền móng cho Thông tấn xã Việt Nam và Đài Tiếng nói Việt Nam.

Nhà báo Trần Kim Xuyến sinh năm 1921, trong gia đình thuần nông tại xã Sơn Mỹ (nay là xã Tân Mỹ Hà, tỉnh Hà Tĩnh).

Ông tốt nghiệp Trường Quốc học Vinh với tấm bằng loại ưu. Dù từng được bổ nhiệm làm phán sự tại tỉnh Bắc Giang cũ và có cơ hội phát triển trong hệ thống hành chính của chính quyền thực dân nhưng con đường công chức không thể níu chân thanh niên mang khát vọng lớn.

Ông sớm giác ngộ cách mạng và dấn thân vào con đường hoạt động bí mật. Những năm tháng tuổi trẻ bôn ba ở Bắc Giang cũ rồi Hà Nội cùng việc lập ra Hội Truyền bá quốc ngữ và Hội Hướng đạo sinh dần tôi luyện cho ông bản lĩnh vững vàng.

Năm 1944, trong khi đang hoạt động cách mạng, ông bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà tù Hỏa Lò. Dù đối mặt với những đòn tra tấn tàn bạo, ông vẫn giữ vững khí tiết kiên trung của một người cộng sản. Ngày 9/3/1945, nhân sự kiện Nhật đảo chính Pháp, ông cùng các đồng chí đã vượt ngục thành công và nhanh chóng trở thành lực lượng nòng cốt chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại thủ đô Hà Nội.

Sau khi đất nước giành được độc lập, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tin tưởng giao phó cho ông nhiều trọng trách lớn, đặc biệt là sắm vai nòng cốt trong quá trình định hình và phát triển các cơ quan thông tấn báo chí đầu tiên của nước Việt Nam mới.

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám, với tư cách là Phó Giám đốc Nha Thông tin (tương đương cấp Cục hoặc Vụ trực thuộc Bộ ở thời điểm hiện tại) kiêm Đổng lý Văn phòng Bộ Tuyên truyền, ông trực tiếp lãnh đạo, quản lý và vận hành hệ thống thông tin liên lạc trọng yếu của quốc gia.

Đáng chú ý, ngày 2/9/1945, ông cùng các nhà văn Nguyễn Huy Tưởng và Lưu Văn Lợi chịu trách nhiệm thiết kế khẩu hiệu bằng ba thứ tiếng treo quanh lễ đài tại vườn hoa Ba Đình cũng như đảm bảo hệ thống âm thanh phục vụ Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập.

Sau đó, ông trực tiếp chỉ đạo việc phát đi toàn văn bản Tuyên ngôn Độc lập ra toàn thế giới bằng ba thứ tiếng Việt, Anh và Pháp. Sự kiện đã đưa tiếng nói độc lập, tự do của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vượt qua biên giới để đến với bạn bè năm châu.

Dưới sự chỉ đạo của ông, Việt Nam Thông tấn xã đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh tuyên truyền, cổ vũ toàn dân thực hiện các nhiệm vụ cấp bách như diệt giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm đồng thời hướng dẫn nhân dân tham gia các phong trào lớn như Tuần lễ vàng hay Nam tiến chi viện cho chiến trường miền Nam.

Đầu năm 1946, với uy tín và tài năng xuất chúng, ông được Nhân dân bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I tại khu vực Bắc Giang cũ khi tuổi đời còn rất trẻ. Đến cuối năm, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông nhận sứ mệnh lãnh đạo việc di dời toàn bộ cơ sở vật chất và tài liệu của Sở Thông tin ra vùng hậu phương an toàn để tiếp tục duy trì hoạt động tuyên truyền kháng chiến.

Ngày 3/3/1947, khi phát hiện đài phát sóng của ta đặt tại chùa Trầm bị quân Pháp tấn công bằng xe tăng và máy bay khủng bố, nhà báo Kim Xuyến đã dũng cảm tình nguyện ở lại để trực tiếp chỉ huy công tác sơ tán tài liệu và máy móc. Khi vừa hoàn thành nhiệm vụ đưa những văn bản tối quan trọng đến nơi an toàn, ông không may trúng đạn liên thanh của kẻ địch tại Đầm Sen, xã Ngọc Sơn, huyện Chương Mỹ cũ, Hà Nội. Thời điểm hy sinh, ông vừa tròn 26 tuổi.

Những đồng đội chứng kiến giây phút cuối đời kể lại dẫu vết thương rất nặng, ông vẫn cố gắng dùng hơi thở cuối để hô vang khẩu hiệu cổ vũ tinh thần chiến đấu: "Việt Nam hoàn toàn độc lập muôn năm! Hồ Chủ tịch muôn năm!".

Ngay sau khi ông hy sinh, ngày 19/3/1947, Bộ Nội vụ đã ra giấy truy tặng ghi nhận công trạng to lớn của ông: "Ông Trần Kim Xuyến là cán bộ mẫn cán, có nhiều năng lực và sáng kiến, có công lớn trong việc tổ chức Nha Thông tin Việt Nam. Ông trở thành tấm gương can đảm, tận tâm...".

Ngày 23/4/1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh nghẹn ngào ký Sắc lệnh số 32 truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất cho ông và khẳng định ông là "một cán bộ tuyên truyền có tài, có công lớn trong việc xây dựng Nha Thông tin và Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam".

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, ông luôn là tấm gương bởi các phẩm chất cao quý như sự mẫn cán, giàu năng lực, nhiều sáng kiến cùng tinh thần can đảm và tận tâm đến tận hơi thở cuối cùng. Những đồng đội từng chiến đấu bên cạnh vẫn mãi khắc ghi hình bóng một người lãnh đạo kiên cường, không ngại xả thân bảo vệ từng tài liệu và thiết bị kỹ thuật quan trọng của cơ quan thông tấn quốc gia.

Sự tri ân của thế hệ hôm nay

Tại quê hương Hà Tĩnh, tên tuổi của nhà báo Trần Kim Xuyến được trân trọng khắc ghi trong đời sống cộng đồng. Từ năm 2013, ngôi nhà tưởng niệm ông được xây dựng trên chính mảnh đất quê nhà và được giao phó cho người em dâu là bà Nguyễn Thị Cựu tận tụy chăm sóc hương khói.

Hơn một thập kỷ qua, nơi đây trở thành một địa chỉ đỏ thiêng liêng để các đoàn thể nhà báo và thế hệ học sinh đến dâng hương tri ân trong mỗi dịp tháng 6 về.

Bên cạnh đó, tên tuổi và sự nghiệp của ông còn hiện diện trang trọng qua các công trình công cộng trên khắp cả nước. Tại phố núi Hương Sơn, con đường mang tên Trần Kim Xuyến được công nhận là tuyến đường đẹp nhất huyện.

Tại tỉnh Bắc Giang cũ, tuyến đường Trần Kim Xuyến dài 0,56km với lòng đường rộng 7,5m nằm tại khu đô thị phía Nam thuộc xã Tân Tiến cũng đã được gắn biển trang trọng vào tháng 9/2023 dưới sự phối hợp của UBND tỉnh Bắc Giang cũ và Thông tấn xã Việt Nam.

Đáng chú ý, một số trường tiểu học và trung học cơ sở tại Hà Tĩnh được đặt theo tên ông.

Tài liệu tham khảo:

Trần Tiến Duẩn (2014), Nhà báo Trần Kim Xuyến - liệt sĩ đầu tiên của nền báo chí cách mạng, Thông tấn xã Việt Nam.

Khắc Hiển (2025), Nhà báo liệt sĩ đầu tiên của nước ta là người Hà Tĩnh, báo Hà Tĩnh.

Nguyễn Sơn (2024), Nhà báo, liệt sĩ Trần Kim Xuyến: Người "truyền lửa" cho thế hệ sau, báo Sức khoẻ & Đời sống.

Đậu Tình (2025), Chuyện xúc động về nhà báo liệt sĩ khiến Bác Hồ bật khóc, báo VietNamNet.