Nhân viên văn phòng được đền bù hơn 1 tỷ đồng sau khi bị sa thải

Anh Zhou (35 tuổi) từng công tác tại một công ty công nghệ có trụ sở ở TP. Hàng Châu (Trung Quốc). Gia nhập doanh nghiệp từ tháng 11/2022, anh đảm nhiệm vai trò giám sát kiểm soát chất lượng đầu ra của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) dùng trong sản phẩm AI.

Đây là công việc đòi hỏi nhân sự phải trực tiếp đánh giá câu trả lời do hệ thống tạo ra, đối chiếu nội dung với câu hỏi của người dùng, đồng thời phát hiện những thông tin thiếu chính xác hoặc có nguy cơ vi phạm quy định.

Tuy nhiên khi công nghệ phát triển, phía công ty cho rằng các mô hình AI đã đủ khả năng đảm nhận phần việc của Zhou. Doanh nghiệp đề xuất chuyển anh sang một vị trí thấp hơn kèm mức lương giảm từ 25.000 NDT xuống 15.000 NDT/tháng (khoảng 96,6 triệu đồng xuống 58 triệu đồng/tháng).

Không chấp nhận điều kiện, Zhou bị công ty chấm dứt hợp đồng lao động với lý do tái cơ cấu tổ chức và thay đổi nhu cầu nhân sự. Không đồng tình với quyết định đơn phương từ phía doanh nghiệp, Zhou quyết định đâm đơn kiện ra tòa nhằm đòi lại quyền lợi.

Tại phiên tòa, cơ quan chức năng TP. Hàng Châu xác định việc áp dụng AI vào hoạt động vận hành không tự động trở thành căn cứ hợp lý để sa thải người lao động.

Tòa án phán quyết công ty chưa chứng minh được những thay đổi về mặt công nghệ khiến hợp đồng lao động rơi vào tình trạng không thể tiếp tục thực hiện. Việc đưa ra phương án điều chuyển Zhou sang vị trí cấp thấp hơn cùng mức cắt giảm lương sâu cũng không được xem là giải pháp hợp lý.

Theo các quy định hiện hành, hành vi chấm dứt hợp đồng không có lý do chính đáng và thiếu căn cứ pháp lý của phía doanh nghiệp đã cấu thành vi phạm. Tòa án yêu cầu công ty phải trả cho Zhou khoản tiền đền bù lên tới 260.000 NDT (khoảng 1,005 tỷ đồng), tương đương khoảng 10 tháng tiền lương của anh trước khi nghỉ việc.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ khác, câu chuyện của Zhou gián tiếp dội gáo nước lạnh vào thị trường lao động vốn đang chứng kiến sự cạnh tranh khốc liệt dưới áp lực tự động hóa. Việc ứng dụng AI dù mang lại hiệu suất cao cùng chi phí tối ưu cho doanh nghiệp nhưng lại đang làm đe dọa tính ổn định nghề nghiệp của hàng triệu lao động, đặc biệt ở các mảng xử lý dữ liệu, kiểm tra nội dung hay thực thi quy trình cố định.

Thời gian qua, nhiều doanh nghiệp lớn trên thế giới đã đưa ra các biện pháp tái cấu trúc mạnh tay khi AI đủ sức đảm nhiệm nhiều công đoạn. Điển hình như công ty hạ tầng truyền thông Bird (Hà Lan), dưới sự điều hành của CEO Robert Vis, đã tự động hóa sâu rộng nhiều hoạt động, cắt giảm 90% nhân sự trong 3 năm (từ hơn 1.000 người xuống còn 120 người).

Việc tinh gọn bộ máy giúp Bird thu về lợi nhuận trước lãi vay, thuế, khấu hao và khấu trừ (EBITDA) đạt 165 triệu USD vào năm ngoái, đồng thời huy động thành công 450 triệu USD tiền vốn vay vào cuối tháng 9. Theo đại diện Bird, AI giúp một nhân sự đảm nhiệm được công việc của nhiều vị trí khác nhau từ kỹ thuật, thiết kế đến bán hàng, kế toán; do đó công ty chỉ ưu tiên giữ lại những người đa năng, có tính tự chủ cao.

Tương tự, công ty dịch thuật AI DeepL (Đức) vào tháng 5 cũng thông báo cắt giảm 250/1.000 nhân viên. Quyết định này nhằm thu gọn các tầng nấc quản lý, giúp bộ máy ra quyết định nhanh hơn và cắt giảm thời gian trao đổi dư thừa giữa các đội ngũ. Một khảo sát do công ty tư vấn Mercer (Mỹ) thực hiện trên 12.000 người vào tháng 5 cho thấy, 98% lãnh đạo cấp cao đang lên kế hoạch thay đổi cấu trúc công ty và 99% dự đoán AI sẽ dẫn tới các đợt cắt giảm nhân sự rầm rộ trong 2 năm tới.

Mặc dù vậy, việc tự động hóa bộ máy không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có quyền coi AI là cớ để sa thải người lao động bừa bãi hay gạt bỏ các chế độ đãi ngộ cơ bản. Chuyên gia Kyle Chan tại viện nghiên cứu chính sách công nghiệp và công nghệ Trung Quốc nhận định, giới doanh nghiệp cần chú ý nhiều hơn đến tác động tiêu cực của AI đối với làn sóng thất nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào những vị trí công việc mới được tạo ra.

Quá trình chuyển đổi công nghệ đòi hỏi doanh nghiệp phải có lộ trình bố trí lại nhân sự, đào tạo nâng cao kỹ năng, đồng thời đảm bảo đầy đủ quyền lợi, chế độ đền bù và phúc lợi hợp pháp cho những nhân viên bị ảnh hưởng nhằm giữ vững sự cân bằng trên thị trường lao động.