Nợ Trung Quốc phình to tới 300% GDP: 'Ngòi nổ' nợ ẩn 11.000 tỷ USD và lời cảnh báo từ chuyên gia
Nợ ẩn và khủng hoảng bất động sản đang đẩy Trung Quốc vào rủi ro tài chính lớn. Chuyên gia cảnh báo nguy cơ trì trệ kéo dài.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang đối mặt với nhiều biến số phức tạp, bài toán nợ công nổi lên như một thách thức hàng đầu đối với các cường quốc. Nếu Mỹ đang phải xử lý vấn đề nợ công tăng nhanh thì Trung Quốc cũng đứng trước một áp lực lớn không kém, nhưng cấu trúc rủi ro lại mang những đặc thù hoàn toàn khác biệt.
Theo số liệu từ Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tổng nợ của Trung Quốc, bao gồm nợ chính phủ, doanh nghiệp và hộ gia đình, đã vượt ngưỡng khoảng 280% đến 300% GDP trong những năm gần đây. Đáng chú ý, phần lớn gánh nặng này tập trung tại khu vực doanh nghiệp và chính quyền địa phương, đặc biệt là thông qua các công ty tài chính của chính quyền địa phương (LGFV).
Song song đó, lĩnh vực bất động sản, vốn từng đóng góp tới 25-30% GDP, đang suy giảm mạnh sau các cuộc khủng hoảng của những tập đoàn khổng lồ như Evergrande hay Country Garden, gây áp lực trực tiếp lên nguồn thu từ đất đai của các địa phương.
Chia sẻ trong talkshow "Nợ Trung Quốc phình to 300% GDP - Điều đáng sợ gì đang đến rất gần?", chuyên gia kinh tế - TS.Bùi Ngọc Sơn nhận định rằng tình trạng này đã tạo ra một rủi ro mang tính hệ thống cho nền kinh tế Trung Quốc. Một trong những điểm đáng lo ngại nhất chính là khái niệm "nợ ẩn".
Theo hãng tin Reuters và các nguồn thống kê, nợ ngoài bảng cân đối kế toán của Trung Quốc, được huy động qua các LGFV để tài trợ cho các dự án hạ tầng như đường xá, cầu cống, tàu điện và khu công nghiệp, ước tính lên tới khoảng 9.000 đến 11.000 tỷ USD. Con số này tương đương hơn 50% GDP nhưng lại không được phản ánh đầy đủ trong báo cáo nợ chính thức của chính phủ.
TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng “nợ ẩn” là một vấn đề rất đặc thù của Trung Quốc. Ở cấp địa phương, quan chức chịu áp lực lớn về tăng trưởng để phục vụ mục tiêu thăng tiến. Vì vậy, họ hỗ trợ các doanh nghiệp bất động sản, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng với kỳ vọng giá đất xung quanh sẽ tăng lên, từ đó có nguồn thu để trả nợ.
Cơ chế này vận hành trơn tru khi thị trường bất động sản còn tăng trưởng. Nhưng khi thị trường đóng băng, toàn bộ “bài toán” sụp đổ. Giá đất không tăng như kỳ vọng, nguồn thu không có, trong khi các khoản vay vẫn tồn tại, khiến chính quyền địa phương phải gánh những khoản nợ khổng lồ.
So sánh với Nhật Bản trước khủng hoảng những năm 1990, ông Sơn nhận định điểm giống nhau là đều xuất phát từ việc tích tụ nợ xấu và bong bóng bất động sản vỡ.
Tuy nhiên, tình hình của Trung Quốc phức tạp hơn. Nếu như Nhật Bản chủ yếu đối mặt với vấn đề tài chính mang tính thị trường, thì ở Trung Quốc, nợ lại gắn chặt với bộ máy hành chính và sự can thiệp sâu của Nhà nước, khiến việc xử lý trở nên khó khăn hơn nhiều.
Ngoài ra, bối cảnh hiện nay cũng bất lợi hơn. Nhật Bản thời kỳ đó không chịu áp lực từ xung đột địa chính trị hay căng thẳng thương mại như Trung Quốc đang đối mặt. Trong khi đó, Trung Quốc gặp khó trong việc mở rộng hoạt động ra bên ngoài để tạo nguồn thu, còn các kênh huy động và “bơm tiền” từ địa phương cũng dần suy yếu.
Từ những yếu tố này, ông Sơn cảnh báo Trung Quốc có nguy cơ rơi vào một giai đoạn trì trệ kéo dài, thậm chí còn lâu hơn “thập kỷ mất mát” mà Nhật Bản từng trải qua, nếu không thực hiện các cải cách đủ mạnh và kịp thời.
Một điểm then chốt khiến hệ thống tài chính Trung Quốc trở nên dễ tổn thương là thiếu minh bạch. IMF từng cảnh báo “nợ ẩn” là rủi ro lớn nhất, bởi thị trường không thể nhìn rõ quy mô và mức độ nguy hiểm thực sự của các khoản nợ này.
TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng khi rủi ro bị che giấu, các chính sách đưa ra thường mang tính đối phó, thiếu trọng tâm và dễ rơi vào tình trạng xử lý sai vấn đề. Điểm khác biệt rõ nằm ở cách tiếp cận so với Hoa Kỳ: tại đây, phá sản được xem như một cơ chế bình thường của thị trường, giúp loại bỏ doanh nghiệp yếu kém và khơi thông dòng vốn.
Trong khi đó, Trung Quốc có xu hướng trì hoãn phá sản nhằm giữ ổn định hành chính. Hệ quả là nhiều khoản nợ xấu không được xử lý dứt điểm, mà bị kéo dài bằng cách tái cơ cấu hoặc bơm vốn mới cho các 'doanh nghiệp ma'.
TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng ranh giới giữa kiểm soát được nợ và rơi vào khủng hoảng nằm ở hiệu quả sử dụng vốn. Vay nhiều hay ít không phải yếu tố quyết định, mà quan trọng là tiền được đầu tư vào đâu.
Nếu vốn chảy vào công nghệ, đổi mới và các ngành tạo giá trị cao như chip bán dẫn hay smartphone, nền kinh tế sẽ có nguồn thu bền vững để trả nợ. Ngược lại, nếu phụ thuộc vào bất động sản - lĩnh vực khó tạo giá trị lâu dài và không thể xuất khẩu - rủi ro đổ vỡ sẽ rất lớn khi thị trường đảo chiều.
Hiện Trung Quốc đang cố gắng xoay trục, tập trung vào các lĩnh vực mới như xe điện, năng lượng sạch và AI để tạo động lực tăng trưởng và giảm áp lực nợ.
Đối với Việt Nam, TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng những biến động về tỷ giá và lãi suất toàn cầu chắc chắn sẽ tạo ra áp lực nhất định lên sản xuất và lạm phát trong nước. Tuy nhiên, với đặc điểm là nền kinh tế mở, đây cũng là cơ hội để Việt Nam nâng cao khả năng thích ứng, củng cố nền tảng vĩ mô và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
Trong bối cảnh thế giới còn nhiều biến động về nợ, giá năng lượng và lãi suất, môi trường tài chính toàn cầu ngày càng nhạy cảm hơn. Dù vậy, Việt Nam vẫn có dư địa để chủ động ứng phó nếu duy trì được sự ổn định và linh hoạt trong điều hành.
Yếu tố then chốt không nằm ở các giải pháp ngắn hạn, mà là việc củng cố niềm tin thị trường thông qua minh bạch thông tin và định hướng dòng vốn vào các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo. Đây sẽ là nền tảng giúp nền kinh tế tạo ra giá trị bền vững và tăng sức chống chịu trong dài hạn.
