Việt Nam có ngôi nhà cổ được ví như 'cung điện gỗ': Diện tích 540m², sở hữu 80 cột gỗ quý, nội thất chạm khắc tinh xảo

Nằm giữa không gian xanh mát của vùng quê sông nước, nhà cổ Huỳnh Phủ (còn gọi là nhà cổ Hương Liêm) tại ấp Khu Phố, xã Đại Điền, tỉnh Vĩnh Long (Bến Tre cũ) là một trong những công trình kiến trúc cổ đặc sắc còn được lưu giữ ở Nam Bộ. Hơn một thế kỷ trôi qua, ngôi nhà vẫn giữ được phần lớn đường nét kiến trúc và những giá trị nghệ thuật độc đáo, trở thành dấu ấn về một thời kỳ phát triển thịnh vượng của vùng đất cù lao Minh.

Công trình được xây dựng dưới thời ông Huỳnh Ngọc Khiêm (1843-1927), thường được người dân gọi là Hương Liêm. Ông vốn là người gốc Huế, cùng vợ và 9 người con xuôi về phương Nam tìm vùng đất mới để lập nghiệp.

Theo lời kể trong gia đình thông tin với báo chí, trong hành trình bằng ghe, khi đến khu vực gần vùng Đại Điền, phương tiện gặp sự cố, mái chèo liên tục bị gãy khiến cả gia đình không thể tiếp tục di chuyển. Cho rằng đây là cơ duyên, ông Huỳnh Ngọc Khiêm quyết định dừng chân, khai phá đất đai và gây dựng cơ nghiệp.

Từ một người đến vùng đất mới với hai bàn tay trắng, ông Khiêm dần tạo dựng được gia sản lớn, trở thành một trong những điền chủ giàu có ở vùng cù lao Minh thời bấy giờ. Khi cuộc sống ổn định, ông bắt đầu nghĩ đến việc xây dựng một cơ ngơi xứng tầm. Ngôi nhà được khởi công năm 1890, với sự tham gia của những người thợ lành nghề từ miền Trung. Quá trình thi công kéo dài khoảng 14 năm, đến năm 1904 mới hoàn thành.

Điều khiến Huỳnh Phủ trở nên khác biệt giữa những ngôi nhà cổ ở miền Tây chính là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc truyền thống Nam Bộ và phong cách nhà rường xứ Huế. Công trình có diện tích khoảng 540m2, được xây trên nền cao, xung quanh kè đá xanh. Tổng thể nhà có hình chữ nhật, kết cấu 3 gian 2 chái, mái lợp ngói âm dương, tạo nên vẻ bề thế nhưng vẫn gần gũi với cảnh quan làng quê.

Hệ thống cột, kèo và các cấu kiện gỗ là điểm nhấn nổi bật nhất. Ngôi nhà có khoảng 80 cột, trong đó nhiều cột được chế tác từ gỗ lim và các loại gỗ quý, kết hợp với hệ thống cột gạch ở một số vị trí. Những thân cột lớn nâng đỡ bộ khung nhà, tạo nên không gian rộng rãi, vững chãi. Từ cửa ra vào, vách ngăn, lan can đến bàn thờ, phần lớn nội thất đều được chế tác công phu, thể hiện trình độ của những nghệ nhân mộc cuối thế kỷ XIX.

Không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô, ngôi nhà còn được ví như một bảo tàng nghệ thuật chạm khắc gỗ. Trên các cấu kiện kiến trúc xuất hiện dày đặc hoa văn rồng, phượng, chim muông, hoa lá, mây trời và những hình ảnh gắn với đời sống dân gian. Các họa tiết được đục chạm nổi, bố trí cân đối, có độ sâu và sự chuyển tiếp mềm mại, tạo cảm giác sinh động trên từng mảng gỗ.

Đáng chú ý, nhiều chi tiết trang trí không đơn thuần mang ý nghĩa thẩm mỹ mà còn thể hiện quan niệm văn hóa truyền thống. Hình tượng rồng, phượng tượng trưng cho sự cao quý, thịnh vượng; hoa lá, chim chóc gợi ước vọng về cuộc sống sung túc, bình an. Sự đan xen giữa những mô típ cung đình và hình ảnh thiên nhiên miền sông nước cũng cho thấy quá trình giao thoa văn hóa giữa quê hương xứ Huế của gia chủ với vùng đất phương Nam.

Theo những câu chuyện được lưu truyền trong gia đình, ông Hương Liêm rất coi trọng chất lượng thi công. Thay vì trả tiền công theo ngày, ông tính công thợ dựa trên lượng dăm bào tạo ra trong quá trình gia công gỗ. Mỗi chén dăm bào được trả 5 cắc bạc, trong khi một giạ lúa khi ấy chỉ có giá khoảng 1,8 cắc bạc.

Tuy nhiên, người thợ không được làm quá một chén dăm bào mỗi ngày nhằm bảo đảm sự tỉ mỉ và chất lượng của từng đường chạm khắc. Câu chuyện phần nào cho thấy sự cầu kỳ của chủ nhân trong việc kiến tạo cơ ngơi để đời.

Bên trong, không gian được phân chia theo nếp sinh hoạt và tín ngưỡng của gia đình truyền thống. Gian giữa dành cho việc thờ Phật, hai bên bố trí bàn thờ tổ tiên. Nền nhà lát gạch tàu kết hợp gạch hoa mang dấu ấn thời Pháp thuộc. Những bộ trường kỷ, bàn ghế, tủ thờ, phản gỗ, tranh liễn và các vật dụng sinh hoạt xưa vẫn được gìn giữ, góp phần tái hiện không khí của một gia đình điền chủ Nam Bộ cách đây hơn trăm năm.

Một số món đồ có tuổi đời trên một thế kỷ, trong đó có 2 chiếc giường cổ đặt ở gian phía sau. Dù bộ sưu tập nội thất không còn đầy đủ như thuở ban đầu do ảnh hưởng của chiến tranh và những biến động trong lịch sử, các hiện vật còn lại vẫn mang giá trị tư liệu đáng kể. Chúng không chỉ phản ánh điều kiện sinh hoạt của gia chủ mà còn cho thấy thị hiếu thẩm mỹ, cách bài trí không gian và quan niệm về gia đình của người Nam Bộ xưa.

Theo thời gian, công trình từng đối mặt với tình trạng xuống cấp, đặc biệt ở phần mái và một số cấu kiện kiến trúc. Năm 2011, nhà cổ Huỳnh Phủ cùng khu mộ của gia đình được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2013, dự án tu bổ, tôn tạo được triển khai với kinh phí khoảng 35,5 tỷ đồng, nhằm bảo tồn giá trị kiến trúc và nghệ thuật của quần thể di tích.

Trong quá trình trùng tu, những vật liệu cũ còn khả năng sử dụng được chọn lọc để lưu giữ. Một số viên ngói trang trí hoa văn nguyên vẹn được giữ lại, sử dụng ở phần mái hiên như cách bảo tồn dấu tích của công trình ban đầu. Đây cũng là chi tiết cho thấy việc gìn giữ di sản không chỉ nằm ở khôi phục diện mạo mà còn ở bảo vệ những yếu tố gốc làm nên giá trị lịch sử của ngôi nhà.

Hiện nay, bà Lê Thị Hai, 66 tuổi, cháu đời thứ 6 của ông Huỳnh Ngọc Khiêm, là người trực tiếp trông nom và gìn giữ công trình. Khách đến tham quan được gia đình đón tiếp, giới thiệu về kiến trúc, các hiện vật cũng như những câu chuyện gắn với quá trình hình thành ngôi nhà. Không gian nơi đây còn được một số nhóm khách trẻ lựa chọn làm địa điểm chụp ảnh, trong khi các đoàn làm phim cũng tìm đến để ghi hình.

Không đặt nặng hoạt động kinh doanh du lịch, gia đình vẫn duy trì việc đón khách miễn phí, mong muốn nhiều người có cơ hội tìm hiểu về di sản của dòng họ và vùng đất địa phương.

Với tuổi đời hơn 130 năm, Huỳnh Phủ không chỉ là minh chứng cho sự giàu có của một gia tộc xưa mà còn lưu giữ dấu ấn tài hoa của những nghệ nhân mộc, sự giao thoa văn hóa Bắc - Nam và lịch sử khai phá vùng đất phương Nam. Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, ngôi nhà vẫn lặng lẽ tồn tại như một cung điện gỗ, nơi quá khứ được gìn giữ qua từng thớ gỗ, mái ngói và đường chạm khắc.