Quốc hội bàn về siêu dự án vành đai 288.000 tỷ, lưu ý về bài toán thu hồi đất và nguồn vốn

Tuyến vành đai 349km, tổng vốn hơn 288.000 tỷ đồng

Sáng 12/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết về chủ trương đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội. Theo phương án Chính phủ trình, toàn tuyến có chiều dài khoảng 349km, đi qua 7 địa phương gồm Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ.

Tuyến chính được đề xuất đầu tư theo quy mô cao tốc 6 làn xe, tốc độ thiết kế 100-120km/h. Đường song hành có quy mô tối thiểu 2 làn xe, tốc độ thiết kế 60-80km/h.

Tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 288.268 tỷ đồng. Trong đó, tuyến chính cao tốc khoảng 215.192 tỷ đồng, dự kiến sử dụng ngân sách Trung ương; đường song hành khoảng 73.076 tỷ đồng, thực hiện bằng ngân sách địa phương. Giai đoạn 2026-2030, Chính phủ dự kiến bố trí khoảng 59.700 tỷ đồng cho dự án.

Theo kế hoạch, dự án được chuẩn bị đầu tư từ năm 2026, triển khai từ năm 2027 và cơ bản hoàn thành công trình vào năm 2030. Các đoạn còn lại sẽ tiếp tục huy động nguồn lực để ưu tiên đầu tư, phấn đấu hoàn thành toàn tuyến trước năm 2035.

Dự án dự kiến chia thành 22 dự án thành phần, gồm các dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; xây dựng tuyến chính cao tốc; xây dựng đường song hành và một số dự án riêng đối với các công trình cầu lớn đi qua hai địa phương.

Hơn 4.000ha đất và câu hỏi về thời điểm thu hồi

Quy mô vốn lớn đi cùng một bài toán không nhỏ về đất đai. Theo phương án trình, chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư dự kiến khoảng 78.143 tỷ đồng. Đáng chú ý, dự thảo Nghị quyết quy định việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch hoàn chỉnh, với diện tích khoảng 4.011ha.

Trong khi đó, giai đoạn 2026-2030 mới ưu tiên đầu tư khoảng 116km. Khoảng cách giữa phạm vi thu hồi đất và phạm vi đầu tư trong giai đoạn đầu trở thành một trong những nội dung được đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) dẫn lại báo cáo giải trình của Chính phủ, trong đó khẳng định không thực hiện thu hồi đất khi chưa xác định rõ nguồn vốn đầu tư cụ thể, nhằm tránh tình trạng đất bị bỏ hoang, gây lãng phí và ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

Tuy nhiên, theo đại biểu, khoản 4 Điều 2 của dự thảo vẫn quy định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến. Vì vậy, ông đề nghị nguyên tắc này cần được quy định trực tiếp trong Nghị quyết theo hướng chỉ thu hồi đất đối với những phân đoạn đã được bố trí nguồn vốn rõ ràng.

Với các đoạn chưa có nguồn vốn, trước mắt có thể cắm mốc giới và quản lý chặt quỹ đất theo quy hoạch. Đại biểu Lý Thị Lan (đoàn Tuyên Quang) cũng đề nghị việc thu hồi đất phải gắn với tiến độ đầu tư và khả năng bố trí vốn của từng dự án thành phần; không thu hồi tại những đoạn chưa quyết định đầu tư hoặc chưa xác định được nguồn vốn.

Điểm được các đại biểu nhấn mạnh là việc bảo đảm tiến độ của một dự án lớn không nên đồng nghĩa với việc người dân phải sớm bàn giao đất trong khi công trình chưa có kế hoạch vốn và thời điểm triển khai rõ ràng.

Không để vốn bị chia nhỏ, dự án triển khai dàn trải

Bên cạnh đất đai, bài toán nguồn vốn cũng được đặt ra khi Vành đai 5 có tổng mức đầu tư lên tới 288.268 tỷ đồng. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị nguồn vốn Trung ương trong giai đoạn 2026-2030 cần được tập trung cho những đoạn tuyến có khả năng hoàn thành dứt điểm và đưa vào khai thác độc lập.

Theo hướng này, thay vì phân bổ nguồn lực quá rộng cho nhiều đoạn cùng lúc, cần ưu tiên những phần tuyến có thể tạo hiệu quả khai thác sớm, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ giữa giải phóng mặt bằng và xây lắp. Đây là vấn đề đáng chú ý với một dự án được chia thành 22 dự án thành phần. Nếu nguồn lực không được tập trung, nguy cơ nhiều đoạn tuyến cùng triển khai nhưng không đoạn nào hoàn thành có thể làm kéo dài thời gian đầu tư và giảm hiệu quả sử dụng vốn.

Dự án được đề xuất thực hiện theo phương thức kết hợp đầu tư công và PPP. Vì vậy, các đại biểu cũng lưu ý cần kiểm soát chặt việc chuyển đổi hình thức đầu tư giữa các dự án thành phần.

Theo đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, việc chuyển đổi cần có tiêu chí và giới hạn rõ ràng, không làm thay đổi quy mô, hướng tuyến. Nếu tỷ lệ vốn Nhà nước phát sinh vượt giới hạn đã được Quốc hội phê duyệt, cần báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Đại biểu Lê Đào An Xuân (đoàn Đắk Lắk) cũng đề nghị thiết kế chặt chẽ hơn cơ chế cho phép cơ quan chủ quản quyết định hoặc điều chỉnh hình thức đầu tư. Việc dễ dàng chuyển sang đầu tư công có thể tạo tâm lý ỷ lại, gây áp lực lên kế hoạch đầu tư công trung hạn và chuyển rủi ro về ngân sách Nhà nước.

Doanh nghiệp bị thu hồi đất cần được tính đến khả năng “sản xuất trở lại”

Không chỉ người dân, doanh nghiệp nằm trong phạm vi giải phóng mặt bằng cũng là nhóm chịu tác động trực tiếp từ dự án. Đại biểu Lê Đào An Xuân cho rằng với doanh nghiệp bị thu hồi đất sản xuất, điều đáng lo nhất là hoạt động kinh doanh bị gián đoạn.

Theo đại biểu, nếu địa phương chủ động chuẩn bị mặt bằng sạch, có đầy đủ hạ tầng kỹ thuật để tái bố trí cơ sở sản xuất, doanh nghiệp sẽ có điều kiện rút ngắn thời gian khôi phục hoạt động và qua đó bảo vệ việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, chính sách tái bố trí cần có tiêu chí cụ thể để tránh phát sinh cơ chế xin - cho hoặc sự thiếu bình đẳng giữa các doanh nghiệp.

Đại biểu gợi ý có thể xem xét tái bố trí trong trường hợp doanh nghiệp bị thu hồi từ 50% diện tích đất sản xuất trở lên hoặc phần diện tích còn lại không đủ để tiếp tục hoạt động.

Hạ tầng tăng giá đất, cần tính cơ chế thu hồi một phần giá trị tăng thêm

Một hướng tiếp cận khác được đưa ra tại nghị trường là khai thác nguồn lực đất đai phát sinh từ chính việc đầu tư tuyến đường. Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (đoàn Hà Nội) cho rằng Vành đai 5 không đơn thuần là công trình giao thông mà còn có vai trò tổ chức lại không gian phát triển của Thủ đô và vùng Thủ đô.

Khi hạ tầng giao thông được đầu tư, giá trị đất đai tại những khu vực được hưởng lợi có thể gia tăng. Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế để Nhà nước điều tiết một phần hợp lý giá trị tăng thêm này nhằm tiếp tục đầu tư hạ tầng công cộng.

Theo đề xuất, cần xác định rõ nguyên tắc khai thác, phân chia nguồn thu và phương thức thực hiện; đồng thời ưu tiên một phần nguồn lực thu được để tái đầu tư các tuyến giao thông kết nối cộng đồng và hạ tầng kỹ thuật đô thị. Nếu được thiết kế phù hợp, cơ chế này có thể tạo thêm nguồn lực cho hạ tầng thay vì chỉ dựa vào ngân sách ban đầu của dự án.

10 cơ chế đặc thù và yêu cầu giảm rủi ro khi thực hiện

Dự thảo Nghị quyết cũng đề xuất 10 cơ chế, chính sách đặc thù để triển khai Vành đai 5. Đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) lưu ý một số cơ chế có nội dung khác với quy định pháp luật hiện hành về chỉ định thầu, quy hoạch và phân chia ngân sách địa phương.

Theo đại biểu, nếu các quy định này không được quy định đủ rõ, địa phương và các đơn vị thực hiện có thể hiểu khác nhau. Về sau, quá trình thanh tra, kiểm tra, điều tra cũng có thể phát sinh cách đánh giá khác nhau đối với từng gói thầu, từ đó tạo rủi ro cho cán bộ thực thi. Đại biểu đề nghị bổ sung thuyết minh về việc quy phạm hóa các chính sách tại Điều 3, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của Chính phủ trong việc tiếp thu, giải trình và tổ chức thực hiện.

Trong khi đó, đại biểu Lý Thị Lan chỉ ra rằng 8/10 cơ chế đặc thù được đề xuất đã từng được Quốc hội cho phép áp dụng tại một số dự án trước đây. Theo đại biểu, điều này cho thấy những vướng mắc về giải phóng mặt bằng, đất đai, rừng, vật liệu, bãi đổ thải, điều chỉnh quy hoạch, phân cấp thẩm quyền và huy động nguồn lực không còn là vấn đề riêng của một dự án. Khi một cơ chế liên tục được sử dụng ở nhiều dự án, cần tính tới việc chuyển từ “cơ chế đặc thù” thành chính sách chung.

Vành đai 5 được kỳ vọng tạo thêm một tầng kết nối cho vùng Thủ đô, liên kết Hà Nội với các địa phương xung quanh, đồng thời mở rộng không gian phát triển đô thị, công nghiệp, logistics và dịch vụ. Nhưng với 349km tuyến đường, 288.268 tỷ đồng tổng mức đầu tư sơ bộ, khoảng 4.011 ha đất dự kiến thu hồi và 22 dự án thành phần, quy mô của Vành đai 5 cũng đặt ra yêu cầu rất cao về quản trị nguồn lực.

Tại nghị trường, các đại biểu vì vậy không chỉ bàn chuyện làm tuyến đường dài bao nhiêu hay cần bao nhiêu tiền. Trọng tâm được đặt vào thời điểm thu hồi đất, cách bố trí vốn, hiệu quả từng đoạn tuyến và cơ chế kiểm soát rủi ro trong quá trình triển khai.

Nếu những vấn đề này được xử lý ngay từ khâu quyết định chủ trương, Vành đai 5 có thể trở thành một trục hạ tầng quan trọng giúp tái cấu trúc không gian phát triển của vùng Thủ đô. Ngược lại, với một dự án có quy mô đặc biệt lớn, bất kỳ sự dàn trải nào về vốn hoặc thiếu đồng bộ giữa giải phóng mặt bằng và đầu tư xây dựng đều có thể kéo theo chi phí và thời gian đáng kể.