Tái khởi động ‘siêu dự án’ hành lang logistics trị giá 788.000 tỷ đồng nối liền 2 bán đảo, rút ngắn tới 14 ngày vận chuyển, tham vọng thay thế eo biển Malacca

Khi ngồi vá lại những tấm lưới đánh cá bên bờ biển Andaman, ngư dân Chaiyaporn Arunrasamee không giấu được sự lo lắng trước kế hoạch xây dựng "Cầu đất liền" đầy tham vọng của Thái Lan, dự án được kỳ vọng sẽ tạo ra tuyến vận tải mới nối hai bờ bán đảo và giảm phụ thuộc vào các tuyến hàng hải chiến lược.

"Tôi hoàn toàn không muốn dự án này xảy ra", ông Chaiyaporn, 50 tuổi, người đã gắn bó cả đời với nghề đánh cá tại tỉnh Ranong, nói.

Dự án được Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul thúc đẩy trở lại trong bối cảnh xung đột tại Iran và nguy cơ gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz làm nổi bật sự phụ thuộc của thương mại toàn cầu vào các tuyến hàng hải chiến lược.

Theo kế hoạch, Thái Lan muốn xây dựng một hành lang logistics trị giá khoảng 1.000 tỷ baht (tương đương hơn 30 tỷ USD - hay khoảng 788.000 tỷ đồng), nhằm tạo tuyến vận tải thay thế cho eo biển Malacca vốn đang quá tải. Dự án sẽ kết nối hai cảng nước sâu mới gồm Chumphon ở bờ Đông giáp Vịnh Thái Lan và Ranong ở bờ Tây thuộc biển Andaman.

Tuy nhiên, khi Reuters khảo sát dọc khu vực dự kiến triển khai dự án và phỏng vấn người dân, chuyên gia, quan chức cùng các bên liên quan, bức tranh hiện ra phức tạp hơn nhiều so với những gì được quảng bá.

Tại làng chài nhỏ Baan Hat Sai Dam, nơi được bao quanh bởi những cánh rừng ngập mặn, nhiều người dân lo ngại dự án sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế của họ. "Nơi chúng tôi kiếm sống nằm ngay trong khu vực quy hoạch. Nếu dự án triển khai, chúng tôi sẽ đi đâu?", ông Chaiyaporn đặt câu hỏi.

Tham vọng tạo tuyến thay thế Malacca

Theo tài liệu nội bộ của chính phủ Thái Lan, hành lang vận tải mới có thể giúp giảm gần 30% chi phí logistics và rút ngắn tới 14 ngày vận chuyển đối với hàng hóa đi từ miền Nam Trung Quốc tới các cảng ở Nam Á và Trung Đông.

Trọng tâm của dự án là tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn dài khoảng 90km nối hai cảng nước sâu, với công suất xử lý lên tới 20 triệu TEU mỗi năm. Ngoài ra còn có tuyến đường sắt khổ mét kết nối với mạng lưới đường sắt quốc gia cùng hệ thống cao tốc nhiều làn và đường địa phương.

Giới chức Thái Lan cho rằng khoảng 80% lượng container được xử lý tại các cảng lớn dọc eo biển Malacca hiện chỉ là hàng trung chuyển giữa các tàu. Bangkok kỳ vọng có thể giành được một phần thị trường này, đặc biệt là nhóm tàu vận tải cỡ trung.

Theo tính toán của chính phủ, hàng hóa vận chuyển từ Vịnh Thái Lan sang biển Andaman thông qua hành lang mới có thể rẻ hơn khoảng 10% và nhanh hơn 6 ngày so với các tuyến trung chuyển qua Singapore nhờ giảm tình trạng ùn tắc.

Bài toán kinh tế và địa chính trị

Dù vậy, nhiều chuyên gia vẫn hoài nghi về tính khả thi kinh tế của dự án.

Ý tưởng về "Cầu đất liền" thực tế đã xuất hiện từ năm 2020 và là phiên bản mới nhất của hàng loạt dự án hạ tầng từng được các chính phủ Thái Lan theo đuổi suốt hơn hai thập kỷ nhưng chưa thể thành hiện thực.

Khác với các đề xuất trước đây, dự án lần này không bao gồm các tổ hợp hóa dầu hay nhà máy lọc dầu mà tập trung vào cảng biển, đường sắt và các ngành công nghiệp nhẹ.

Theo bà Wipawadee Panyangnoi, nhà nghiên cứu độc lập từng thực hiện luận án tiến sĩ về dự án này, bản chất ý tưởng không thay đổi nhưng cách tiếp cận đã khác.

"Trước đây người ta nói nhiều đến khu công nghiệp và hóa dầu nên vấp phải phản đối. Giờ đây dự án được giới thiệu như một hạ tầng logistics và giao thông, điều dễ được công chúng chấp nhận hơn", bà nói.

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng dự án vẫn phải đối mặt với thách thức lớn về hiệu quả kinh tế.

Ông Eugene Mark, chuyên gia thuộc Viện ISEAS Yusof Ishak của Singapore, nhận định việc thuyết phục các hãng tàu chấp nhận dỡ hàng khỏi tàu, vận chuyển bằng đường bộ rồi bốc xếp lên tàu khác sẽ không dễ dàng.

"Chứng minh rằng mô hình trung chuyển hai lần này có thể cạnh tranh với tuyến vận tải thông suốt qua eo biển Malacca vẫn là rào cản rất lớn", ông nói.

Theo ông Mark, dự án hiện khó có thể cạnh tranh trực tiếp với eo biển Malacca trên quy mô toàn cầu. Tuy nhiên, nó có thể đóng vai trò là hành lang chiến lược phục vụ nhu cầu năng lượng và xuất khẩu của chính Thái Lan.

Một thách thức khác là nguồn vốn. Chính phủ Thái Lan cho biết sẽ chỉ đóng vai trò hỗ trợ và quản lý, trong khi phần lớn nguồn tài chính phải đến từ khu vực tư nhân.

Theo giới phân tích, các nhà đầu tư hiện vẫn tỏ ra thận trọng do chi phí quá lớn, chính sách còn nhiều thay đổi và những rủi ro dài hạn chưa được giải quyết.

Dự án cũng đặt Bangkok vào thế cân bằng ngoại giao nhạy cảm. Việc thu hút vốn từ các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc có thể mang lại nguồn lực đáng kể, nhưng đồng thời làm dấy lên tranh cãi trong nước về nguy cơ phụ thuộc vào nhà đầu tư nước ngoài.

Sự phản đối ngày càng gia tăng

Không chỉ đối mặt với những nghi ngờ về hiệu quả kinh tế, dự án còn vấp phải làn sóng phản đối từ cộng đồng địa phương.

Dọc tuyến hành lang dài khoảng 90km là các cộng đồng sống bằng nghề đánh bắt thủy sản, trồng sầu riêng và canh tác cà phê. Nhiều người cho rằng khu vực này không phải vùng đất hoang cần được "đánh thức" bằng các siêu dự án công nghiệp.

"Tính riêng ngành sầu riêng ở quê tôi đã tạo ra khoảng 10 tỷ baht doanh thu mỗi năm mà không cần xây thêm bất cứ thứ gì", doanh nhân cà phê Chalermchart Seekhiao cho biết. "Mọi người cần hiểu rằng đây không phải vùng đất bỏ hoang."

Dự án tiếp tục gặp thêm trở ngại trong tháng này khi cơ quan quản lý yêu cầu thực hiện lại toàn bộ báo cáo đánh giá tác động môi trường và sức khỏe. Nguyên nhân là có sự chênh lệch lớn giữa các nghiên cứu của nhà nước và khu vực tư nhân về mật độ sinh vật biển quanh khu vực dự kiến xây cảng.

Theo các chuyên gia, sự phản đối của người dân địa phương có thể không đủ để khiến một siêu dự án do chính phủ thúc đẩy bị hủy bỏ, nhưng sẽ làm chậm quá trình phê duyệt, gia tăng rủi ro pháp lý và khiến các nhà đầu tư thận trọng hơn.

Sau nhiều lần được đề xuất rồi đình trệ trong hơn hai thập kỷ, "Cầu đất liền" của Thái Lan một lần nữa trở lại bàn nghị sự. Tuy nhiên, để biến tham vọng trở thành hiện thực, Bangkok sẽ phải giải quyết đồng thời bài toán vốn đầu tư khổng lồ, tính khả thi thương mại, tác động môi trường và sự phản đối từ chính những cộng đồng nằm trên tuyến hành lang chiến lược này.