Tài xế GrabBike ‘tắt app’ đòi quyền lợi: Chuyên gia chỉ rõ điểm yếu và cách gây sức ép với nền tảng

Tại talkshow "Tài xế GrabBike kêu gọi “tắt app” đòi quyền lợi", phát sóng trên VTV24, TS Nguyễn Thị Thùy Yên, Trưởng khoa Quan hệ lao động và Công đoàn, Trường Đại học Công đoàn, cho rằng việc đồng loạt tắt ứng dụng trước hết có thể khiến tiếng nói của tài xế được chú ý.

Theo bà, trong ngắn hạn, hành động này tác động đến cả hai phía: thu nhập của tài xế giảm, trong khi doanh thu của nền tảng cũng bị ảnh hưởng. Đáng chú ý, uy tín của doanh nghiệp nền tảng có thể chịu tác động nếu tranh chấp kéo dài.

Tuy nhiên, “tắt app” khó trở thành công cụ gây sức ép lâu dài.

“Lao động tự do thì nhu cầu mưu sinh hằng ngày rất lớn, không thể có chuyện tắt app trong thời gian dài”, TS Nguyễn Thị Thùy Yên phân tích.

Một điểm yếu khác nằm ở chính sự phân tán của lực lượng tài xế. Khi một nhóm tài xế tắt ứng dụng, lượng tài xế cung ứng dịch vụ giảm, giá cước có thể tăng. Khi đó, nhóm tài xế tiếp tục hoạt động lại được hưởng lợi từ lượng cuốc và mức giá cao hơn. Điều này khiến việc duy trì một hành động tập thể trong thời gian dài trở nên khó khăn.

Theo chuyên gia, thay vì chỉ dựa vào việc tắt ứng dụng, tài xế cần chuyển sang đối thoại và thương lượng với nền tảng để đưa các vấn đề về cước, tỷ lệ khấu trừ và điều kiện làm việc lên bàn đàm phán.

Ở chiều ngược lại, các nền tảng công nghệ cũng có nhiều cách ứng phó khi xảy ra làn sóng “tắt app”. Theo TS Nguyễn Thị Thùy Yên, một chiến lược thường được sử dụng là kết hợp xoa dịu với tối ưu thuật toán, chẳng hạn đưa ra các gói thưởng nóng hoặc ưu tiên những tài xế vẫn duy trì hoạt động.

Tuy nhiên, cách xử lý này chỉ có thể giải quyết áp lực trước mắt. Về lâu dài, chuyên gia cho rằng nền tảng cần ngồi lại với tài xế để đàm phán, thương lượng và giải quyết các khúc mắc theo hướng cân bằng lợi ích.

Cần xác định lại vị thế của tài xế công nghệ

TS Nguyễn Thị Thùy Yên cho rằng vấn đề sâu xa hơn nằm ở việc xác định bản chất quan hệ giữa tài xế và nền tảng.

Hiện tài xế thường được gọi là “đối tác”, có quyền lựa chọn thời gian làm việc. Tuy nhiên, trên thực tế, họ vẫn chịu sự chi phối đáng kể bởi giá cước, khách hàng, cơ chế kỷ luật và thuật toán của nền tảng. Do đó, Việt Nam cần định danh rõ nhóm lao động này, có thể theo hướng lao động phụ thuộc một phần, lao động nền tảng hoặc một nhóm lao động đặc thù. Việc xác định đúng bản chất quan hệ là cơ sở để thiết kế các quyền lợi phù hợp cho tài xế.

Giải pháp thứ hai là xây dựng cơ chế đại diện và thương lượng. Theo chuyên gia, có thể nghiên cứu mô hình nghiệp đoàn dành cho tài xế công nghệ để họ không phải tự mình phản ứng mỗi khi phát sinh tranh chấp.

Thông qua tổ chức đại diện, tài xế có thể tập hợp tiếng nói và thương lượng về những vấn đề như thu nhập, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm tai nạn.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng vai trò của Nhà nước trong trọng tài và giám sát. Trong đó, chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu minh bạch thuật toán của các nền tảng. Tài xế cần biết vì sao bị trừ tiền, cách tính tiền và các khoản khấu trừ được xác định như thế nào.

Bên cạnh đó, các nền tảng có thể được yêu cầu đóng góp vào các quỹ an sinh xã hội hoặc quỹ an toàn lao động để tăng mức độ bảo vệ cho lực lượng lao động này.

“Lấy pháp luật làm nền tảng, đối thoại làm phương thức và lợi ích hài hòa làm mục tiêu”, TS Nguyễn Thị Thùy Yên nhấn mạnh.

Nhiều nước chọn cách khác nhau để bảo vệ tài xế

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không chỉ có một cách giải quyết bài toán quyền lợi của tài xế công nghệ.

Tại Indonesia, chính phủ đã giới hạn mức khấu trừ của nền tảng ở 8% đối với dịch vụ chở khách bằng xe hai bánh thuộc diện áp dụng. Từ tháng 7/2026, Grab và GoTo bắt đầu triển khai mức này.

Singapore lại lựa chọn cơ chế đại diện và thương lượng tập thể. Từ năm 2025, luật mới cho phép người lao động thành lập tổ chức đại diện và thương lượng tập thể với các nền tảng; khi phát sinh tranh chấp, các bên có thể sử dụng cơ chế hòa giải và trọng tài có sự hỗ trợ của Nhà nước.

Tại Australia, trọng tâm là bảo đảm mức thu nhập tối thiểu. Người giao hàng qua nền tảng được áp dụng mức trả tối thiểu 32 AUD/giờ, tương đương khoảng 600.000 đồng/giờ, cùng với yêu cầu nền tảng cung cấp bảo hiểm tai nạn cá nhân.

Tại New York (Mỹ), người giao hàng cũng được áp dụng mức sàn thu nhập 22 USD/giờ, tương đương khoảng 580.000 đồng/giờ, chưa bao gồm tiền tip. Các nền tảng phải cung cấp thông tin về tiền công, tiền tip và các khoản khấu trừ.

Trong khi đó, Anh và Tây Ban Nha tập trung nhiều hơn vào việc xác định tư cách pháp lý của tài xế. Tại Anh, Tòa án Tối cao năm 2021 xác định tài xế Uber thuộc nhóm người lao động thay vì chỉ là đối tác độc lập, qua đó được hưởng một số quyền như mức lương tối thiểu và nghỉ phép hưởng lương.

Ở cấp độ Liên minh châu Âu, các quy định mới cũng hướng tới việc tăng tính minh bạch trong quản trị bằng thuật toán và quyền của người lao động đối với những quyết định tự động như phân phối việc, đánh giá hay đình chỉ tài khoản.

Từ câu chuyện “tắt app”, vấn đề đặt ra không chỉ là mức cước hay tỷ lệ khấu trừ của một nền tảng. Xa hơn, đó là bài toán về vị thế pháp lý, quyền thương lượng và mạng lưới an sinh cho hàng triệu lao động hoạt động trên nền tảng số.