'Thành nhà Hồ thu nhỏ' sắp được khai quật sau hơn 400 năm, là nơi thờ người thầy của hai đời vua

Tháng 6 vừa qua, UBND tỉnh Thanh Hóa đã phê duyệt dự án khảo cổ quy mô lớn giai đoạn 2025-2027 tại Di tích đền thờ Nguyễn Văn Nghi (phường Đông Tiến). Dự án do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa làm chủ đầu tư, tiến hành khai quật trên diện tích khoảng 1.800m2 thuộc khu vực bảo vệ cấp I của di tích.

Dự án có tổng mức đầu tư 8,756 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh, trong đó hơn 7,5 tỷ đồng dành cho công tác khảo cổ. Mục tiêu của đợt khai quật là bổ sung tư liệu khoa học, làm rõ phạm vi, quy mô, cấu trúc địa tầng cùng các dấu tích còn lưu giữ dưới lòng đất, qua đó tạo cơ sở phục vụ công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích theo quy định.

Sau nhiều năm công tác nghiên cứu và phục dựng gặp khó khăn do thiếu kinh phí cũng như tư liệu khoa học, cuộc khai quật lần này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc còn tồn tại, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc bảo tồn và phục dựng các hạng mục của ngôi đền cổ trong thời gian tới.

Cuộc khai quật càng thu hút sự quan tâm bởi đền thờ Nguyễn Văn Nghi là một trong những công trình kiến trúc đá độc đáo bậc nhất xứ Thanh, gắn với cuộc đời của vị đại thần, danh nho nổi tiếng dưới triều Lê.

Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi sinh năm 1515 tại làng Ngọc Bội (nay thuộc phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa). Năm 1554, ông đỗ Nhất giáp Chế khoa dưới triều vua Lê Trung Tông. Với tài năng, đức độ và tính cách nổi tiếng liêm chính, ngay thẳng, luôn đề cao kỷ cương, phép nước, ông nhanh chóng được Thái sư Trịnh Kiểm tin tưởng giao giữ chức Hiệu lý Viện Hàn lâm.

Dấu ấn nổi bật nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Văn Nghi là những đóng góp đối với nền giáo dục hoàng gia. Năm 1556, khi vua Lê Anh Tông lên ngôi, ông được triệu vào cung trực tiếp giảng dạy cho nhà vua.

Đến năm 1580, dưới triều vua Lê Thế Tông, ông tiếp tục được giao trọng trách vào điện Kính Diên làm thầy dạy học, đồng thời giữ các chức Học sĩ Đông Các và Tả Thị lang Bộ Lại. Việc được tín nhiệm làm thầy của hai vị vua liên tiếp là minh chứng cho học vấn uyên thâm, uy tín và vị thế đặc biệt của ông trong triều đình nhà Lê.

Nguyễn Văn Nghi qua đời khi 69 tuổi. Để ghi nhận những cống hiến của ông đối với triều đình và đất nước, nhà vua đã truy tặng chức Thượng thư Bộ Công và gia phong tước hiệu Thái Bảo. Sau khi mất, ông được nhân dân lập đền thờ để tưởng nhớ, phụng thờ cho đến ngày nay.

Đền thờ Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi nằm giữa cánh đồng rộng lớn ở phường Đông Tiến, có khuôn viên khoảng 38.000m2. Công trình gây ấn tượng bởi hệ thống thành đá đồ sộ, cổng vòm cổ kính và quần thể kiến trúc bề thế, được nhiều người ví như một "kinh đô thu nhỏ" giữa vùng quê xứ Thanh.

Di tích được khởi dựng vào năm 1617 (niên hiệu Hoàng Định thứ 18, triều vua Lê Kính Tông) trên phần đất của dòng họ Nguyễn ở vùng Cổ Bôn xưa. Đến năm 1628, con trai thứ hai của Nguyễn Văn Nghi là Binh bộ Thượng thư, Đăng Quận công Nguyễn Khải tiếp tục mở rộng quy mô công trình, góp phần tạo nên diện mạo bề thế còn lưu giữ đến ngày nay.

Sau hơn 400 năm tồn tại, đền thờ Nguyễn Văn Nghi được các nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những công trình thờ tự tư nhân có niên đại sớm nhất còn lại của tầng lớp quan lại, quận công thời Lê - Trịnh. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, di tích đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia vào năm 1990.

Tổng thể công trình được thiết kế theo kiểu "nội công ngoại quốc", gồm hai vòng thành khép kín với thành đất ở phía ngoài và thành đá ở phía trong. Dọc lối vào đền là hai hàng tượng đá gồm voi, ngựa, chó đá và tượng lính canh, tạo nên không gian uy nghiêm ngay từ cổng chính.

Trong khuôn viên di tích còn lưu giữ hai tấm bia đá nguyên khối, mỗi tấm rộng hơn 2,5m và nặng từ 5-7 tấn. Trên bề mặt bia khắc chữ Hán ghi lại thân thế, công trạng và sự nghiệp của Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi. Bên cạnh đó, giếng cổ với những họa tiết trang trí tinh xảo vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn, góp phần tôn lên giá trị lịch sử và nghệ thuật của toàn bộ quần thể.

Đặc biệt, với hệ thống thành đá quy mô lớn cùng kỹ thuật xây dựng có nhiều điểm tương đồng với Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, đền thờ Nguyễn Văn Nghi thường được các nhà nghiên cứu và người dân địa phương mệnh danh là "Thành nhà Hồ thu nhỏ" hay "Thành nhà Hồ thứ hai" của xứ Thanh.

Hằng năm, lễ hội đền thờ Phúc Khê tướng công Nguyễn Văn Nghi thường được tổ chức vào dịp đầu năm mới hoặc trong các ngày giỗ truyền thống của làng Cổ Bôn. Lễ hội nhằm tưởng niệm vị đại thần thời Lê, đồng thời diễn ra các nghi lễ cầu an, cầu lộc mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, UBND tỉnh Thanh Hóa đặt ra nhiều yêu cầu nghiêm ngặt đối với dự án khai quật khảo cổ. Theo đó, việc khai quật phải được thực hiện đúng nội dung hồ sơ đã được thẩm định, tuân thủ nghiêm các quy định của Luật Di sản văn hóa và giấy phép do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính chính xác, hợp pháp của hồ sơ, đồng thời tổ chức lựa chọn nhà thầu công khai, minh bạch, quản lý chặt chẽ nguồn vốn đầu tư và kịp thời báo cáo cơ quan có thẩm quyền nếu phát hiện di vật, dấu tích kiến trúc hoặc những tình huống phát sinh ngoài phạm vi được phê duyệt trong quá trình khai quật.