'Thành phố ngầm' duy nhất Việt Nam có 3 tầng, dài 250km, được hình thành từ 78 năm trước, đón hơn 1 triệu du khách mỗi năm
Nơi đây là biểu tượng cho tinh thần quật cường, trí tuệ phi thường và sức mạnh đoàn kết của quân dân Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại.
Cách trung tâm TP. Hồ Chí Minh khoảng 70km, Địa đạo Củ Chi được biết đến như một công trình quân sự độc đáo bậc nhất, gắn liền với hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ của dân tộc.
Theo tư liệu của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi và Cục Di sản văn hóa, những đoạn địa đạo đầu tiên được hình thành vào khoảng năm 1948, trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Hệ thống này được xây dựng sớm nhất tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An, tên gọi Địa đạo Củ Chi cũng xuất hiện từ đó. Lúc đầu, địa đạo chỉ có những đoạn ngắn, cấu trúc
Sang giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, khi cuộc chiến bước vào thời kỳ khốc liệt, Củ Chi trở thành căn cứ của Khu ủy và Bộ Chỉ huy Quân khu Sài Gòn - Gia Định. Đặc biệt, từ năm 1961, khi các cơ quan lãnh đạo chọn nơi đây làm địa bàn hoạt động và từ năm 1965-1966, trước những hành động cố gắng xâm nhập từ quân Mỹ, hệ thống đường hầm được gia cố, mở rộng mạnh mẽ.
6 xã phía bắc huyện Củ Chi cũ hoàn chỉnh đường địa đạo "xương sống", kết hợp với vô số nhánh tỏa ra khắp nơi. Đến tháng 1/1967, quân và dân Củ Chi kiến tạo thành công hệ thống đường hầm dọc ngang, nhiều tầng, dài hơn 250km xuyên trong lòng đất, kết hợp với khoảng 500km chiến hào và công sự trên mặt đất. Công trình đồ sộ này tựa như một "thiên la địa võng" hay một "thành phố ngầm", khiến kẻ thù phải khiếp sợ, lúng túng và hoang mang.
Cấu trúc của Địa đạo Củ Chi được đào trong lớp đất sét pha đá ong, loại đất vừa rắn chắc lại vừa khó sạt lở, tạo nên mô hình kiến trúc quân sự vô cùng tinh vi. Hệ thống hầm được chia thành nhiều tầng với các chức năng phòng thủ khác nhau: Tầng đầu cách mặt đất 3m đủ chống đạn pháo và sức nặng xe tăng; tầng giữa sâu khoảng 5m đến 6m, có thể chịu được bom cỡ nhỏ và tầng sâu nhất khoảng 10m đến 12m, chịu được sức công phá của bom hạng nặng.
Hệ thống đường hầm uốn lượn, phân nhánh như xương cá, có những nhánh cụt để đánh lạc hướng, có nhánh thông ra sông Sài Gòn giúp lực lượng ta bí mật cơ động sang căn cứ Bến Cát ở Bình Dương khi gặp tình thế nguy kịch.
Bên trong thành phố ngầm này, quân dân Củ Chi bố trí đầy đủ các công trình phục vụ sinh hoạt và chiến đấu như hầm chỉ huy, hầm họp, kho chứa vũ khí, kho lương thực, trạm cứu thương, phòng giải phẫu, giếng nước, bếp Hoàng Cầm, hầm chữ A cho phụ nữ, người già, trẻ em, cũng như các hầm lớn lợp mái thoáng mát để hội họp và biểu diễn văn nghệ.
Để bảo vệ hệ thống bên trong, các cửa hầm và nắp hầm được thiết kế nhỏ gọn, chỉ vừa vóc dáng người Việt, ngụy trang kín đáo dưới tán cây, bụi tre hoặc ngay trong sàn nhà. Hệ thống thông hơi được khoét lên mặt đất, ngụy trang bằng ụ mối hoặc hốc cây, trong đó một số lỗ kiêm chức năng lỗ bắn tỉa.
Xung quanh cửa hầm, quân dân ta bố trí nhiều hầm chông, hố đinh, mìn trái, mìn chống tăng và mâm phóng lựu đạn chống máy bay trực thăng, biến nơi đây thành "ma trận tử thần", vô hiệu hóa các loại vũ khí hiện đại nhất của địch.
Trong suốt những năm tháng chiến tranh, Địa đạo Củ Chi là nơi diễn ra những trận đánh ác liệt bậc nhất. Lực lượng Mỹ và ngụy đã thực hiện hơn 5.000 cuộc hành quân càn quét vào vùng căn cứ này, trung bình mỗi năm có khoảng 330 trận càn với đủ loại hình chiến thuật.
Địch dùng đủ mọi thủ đoạn tàn khốc để phá hủy căn cứ như bơm nước vào lòng địa đạo, sử dụng đội quân "chuột cống" chuyên chui hầm, dùng chó béc-giê săn lùng, dùng xe cơ giới ủi phá, gieo cỏ Mỹ phá địa hình.
Theo Cục Di sản Văn hóa, tính từ năm 1954 đến năm 1975, khối lượng bom đạn Mỹ trút xuống Củ Chi lên tới khoảng 500.000 tấn, đồng thời rải khoảng 480 tấn chất độc hóa học, khiến mỗi người dân nơi đây phải hứng chịu trung bình khoảng 1,5 tấn bom.
Bất chấp những trận càn lớn như chiến dịch Cedar Falls năm 1967 với sự tham gia của 30.000 binh lính Mỹ cùng hàng trăm xe tăng và máy bay B-52, quân dân Củ Chi vẫn kiên cường bám trụ. Dựa vào hệ thống địa đạo, họ đánh địch bằng cả ba mũi giáp công (gồm quân sự, chính trị và binh vận), thực hiện phương châm "nắm thắt lưng địch mà đánh" với các chiến thuật bắn tỉa, phục kích, tập kích.
Trải qua cuộc chiến trường kỳ, quân và dân Củ Chi đã đánh 4.269 trận lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến đấu 22.582 tên địch, phá hủy và đánh chiếm hơn 5.168 xe quân sự, bắn rơi và làm hư hỏng 256 máy bay, bắn chìm và cháy 22 tàu xuồng chiến đấu, đánh sập 173 cầu cống và bức hàng 270 lượt đồn bốt. Ngày 17/9/1967, huyện Củ Chi cũ vinh dự được phong tặng danh hiệu "Đất thép thành đồng". Tuy nhiên, những mất mát hy sinh cũng vô cùng to lớn với 10.101 người dân tử vong, hơn 10.000 chiến sĩ hy sinh, hàng chục nghìn nhà cửa bị thiêu hủy và hàng nghìn héc-ta rừng rẫy bị tàn phá.
Trải qua thời gian, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi hiện nay được bảo tồn chủ yếu tại hai địa điểm lớn là Địa đạo Bến Dược (tại ấp Phú Hiệp, thuộc xã Phú Mỹ Hưng) và Địa đạo Bến Đình (tại ấp Bến Đình, thuộc xã Nhuận Đức, huyện Củ Chi cũ, TP. Hồ Chí Minh).
Ngày 23/12/2015, khu di tích được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Sáng 19/12/2025, đơn vị tổ chức lễ kỷ niệm 30 năm Ngày truyền thống, đánh dấu chặng đường hình thành và phát triển kể từ khi Xí nghiệp liên doanh Du lịch 87 được đổi tên và chuyển giao cho Bộ Tư lệnh TP.HCM trực tiếp quản lý vào năm 1994. Nhân dịp này, đơn vị vinh dự đón nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ và cờ truyền thống của UBND TP. Hồ Chí Minh.
Hiện tại, Địa đạo Củ Chi sắm vai trò như một địa chỉ đỏ quan trọng trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng, chủ nghĩa yêu nước và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" cho các thế hệ người dân Việt Nam. Hằng năm, nơi đây thu hút hơn 1 triệu lượt khách đến tham quan, trải nghiệm chui hầm, bắn súng và viếng Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược - nơi khắc tên 45.666 anh hùng liệt sĩ.
Bên cạnh các hoạt động truyền thống, khu di tích không ngừng đổi mới với việc đưa vào khai thác các sản phẩm du lịch đặc sắc như tour tham quan ban đêm "Trăng chiến khu" (từ tháng 8/2023), hay việc mở rộng thêm 125ha sang khu vực xã Thanh Tuyền.
Hiện tại, các cơ quan chức năng TP. Hồ Chí Minh đang tích cực hoàn thiện hồ sơ giai đoạn 2 để phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình Thủ tướng Chính phủ xem xét đề nghị UNESCO công nhận Địa đạo Củ Chi là Di sản Thế giới vào khoảng năm 2027.
