Tháp gạch cao nhất Đông Nam Á hơn 800 năm tuổi được đại trùng tu bằng 340.000 viên gạch theo phương pháp đặc biệt

Tháp Dương Long, còn được biết đến với các tên gọi tháp An Chánh, tháp Bình An hay tháp Ngà, tọa lạc tại xã Bình An, tỉnh Gia Lai (thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định trước đây). Công trình được người Chăm xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII và hiện được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Đây là một trong những quần thể kiến trúc Champa tiêu biểu còn lại ở Việt Nam, đồng thời được đánh giá là minh chứng rõ nét cho sự giao thoa giữa nghệ thuật kiến trúc Champa truyền thống với ảnh hưởng của văn hóa Khmer.

Cụm di tích gồm 3 tòa tháp là Tháp Giữa, Tháp Nam và Tháp Bắc, được xây dựng trên diện tích khoảng 370m2. Trong đó, Tháp Giữa cao khoảng 39m, được Cục Di sản văn hóa xác định là tháp gạch cao nhất Đông Nam Á. Hai công trình còn lại gồm Tháp Nam cao khoảng 33m và Tháp Bắc cao khoảng 32m, đều mang đặc trưng kiến trúc Champa với phần thân xây giật cấp, mái nhiều tầng và hệ thống phù điêu, hoa văn bằng đá sa thạch tinh xảo.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, tháp Dương Long còn phản ánh đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật điêu khắc của vương quốc Champa thời kỳ Vijaya. Qua các đợt khai quật khảo cổ vào các năm 2006, 2007 và 2009 trên diện tích hơn 3.000m2, các nhà nghiên cứu đã phát hiện nhiều nền kiến trúc, đền thờ lộ thiên, ngẫu tượng Yoni cùng hàng nghìn hiện vật quý như phù điêu thần Brahma, thần Indra, rắn Naga, Makara, Kala và nhiều chi tiết chạm khắc bằng đá mang giá trị lịch sử, mỹ thuật cao.

Tuy nhiên, sau hơn 8 thế kỷ chịu tác động của thời gian, chiến tranh, thời tiết và quá trình phong hóa tự nhiên, nhiều hạng mục của cụm tháp đã xuống cấp nghiêm trọng. Các viên gạch bị bào mòn, bong tróc, nhiều chi tiết kiến trúc bị hư hỏng hoặc sụp đổ. Tháp Giữa gần như mất toàn bộ phần cửa và tiền sảnh. Tháp Nam tuy còn giữ được hình dáng tương đối nguyên vẹn nhưng phần mái và một số cấu kiện đã hư hại. Tháp Bắc là công trình xuống cấp nặng nhất khi phần thân bị đục khoét, dù từng được gia cố từ năm 1984.

Cuối năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai triển khai dự án tu bổ, tôn tạo cụm tháp với tổng mức đầu tư hơn 90 tỷ đồng, thời gian thực hiện khoảng 10 tháng. Đến nay, dự án đã hoàn thành khoảng 40% khối lượng công việc, tập trung vào các hạng mục gia cố kết cấu, xử lý nền móng, thay thế vật liệu hư hỏng và phục hồi các chi tiết kiến trúc.

Điểm đặc biệt của dự án là toàn bộ quá trình can thiệp đều được thực hiện theo nguyên tắc bảo tồn di tích. Trước khi thi công, hiện trạng từng hạng mục được khảo sát, đo vẽ và lập hồ sơ chi tiết nhằm hạn chế tối đa tác động đến cấu trúc nguyên gốc.

Để thay thế những viên gạch đã hư hỏng, đơn vị thi công chế tác riêng khoảng 340.000 viên gạch, mô phỏng thành phần, màu sắc và kết cấu của gạch Chăm cổ nhằm bảo đảm tính tương thích với vật liệu nguyên bản. Mỗi viên gạch đều được in năm sản xuất 2026 để phân biệt với vật liệu gốc, đáp ứng yêu cầu minh bạch trong công tác bảo tồn di sản. Trong khi đó, các viên gạch cũ bị vỡ được nghiền thành bột, phối trộn cùng vôi để tạo vữa, góp phần duy trì sự đồng nhất về kết cấu của công trình.

Một trong những kỹ thuật đáng chú ý được áp dụng trong quá trình tu bổ là sử dụng nhựa cây dầu rái làm chất kết dính bề mặt, kết hợp phương pháp "mài dán" - kỹ thuật được đánh giá gần với cách xây dựng của người Chăm xưa. Phần lõi của các tháp được gia cố bằng vữa nhằm tăng khả năng chịu lực nhưng vẫn hạn chế tối đa việc can thiệp vào kết cấu nguyên bản.

Đối với các cấu kiện bằng đá, dự án chỉ phục dựng những chi tiết có đầy đủ căn cứ khoa học. Những vị trí thiếu tư liệu sẽ được thay thế bằng các khối đá mới không chạm khắc hoa văn, tránh việc tạo ra các yếu tố giả cổ có thể làm sai lệch giá trị lịch sử của di tích.

Theo đơn vị thực hiện, mục tiêu xuyên suốt của dự án là bảo tồn tối đa kiến trúc và từng bộ phận còn lại của cụm tháp, đồng thời nâng cao độ bền vững của công trình trước tác động của thời gian. Việc lựa chọn phương án thi công theo nguyên tắc "đi chậm nhưng chắc" được kỳ vọng sẽ kéo dài tuổi thọ của di tích, gìn giữ một trong những công trình kiến trúc Champa tiêu biểu nhất còn tồn tại tại Việt Nam cho các thế hệ sau.