Thất nghiệp, lương thấp, ngại kết hôn: Người trẻ Trung Quốc không còn tin vào tương lai

Trong nhiều tháng, Ma Yongjian không cho cha mẹ biết mình đang ở đâu.

Đang theo chương trình thạc sĩ khoa học máy tính, chàng trai 27 tuổi đã bỏ học từ năm ngoái. Trước đây, kỹ thuật phần mềm được xem là ngành nghề có triển vọng việc làm ổn định. Nhưng sự phát triển của AI cùng làn sóng sa thải tại các công ty công nghệ Trung Quốc khiến Ma tin rằng mình khó tìm được việc làm tốt. Anh không còn thấy việc học có ý nghĩa.

Mỗi sáng, khi những người bạn cùng phòng rời ký túc xá tới giảng đường, Ma lang thang khắp Bắc Kinh, ngồi trong công viên và ngắm những con mèo hoang.

Đầu năm nay, anh tìm đến Đại Lý, thành phố thuộc tỉnh Vân Nam - nổi tiếng với cảnh núi non thơ mộng và nhịp sống chậm rãi, đồng thời là nơi thu hút những người trẻ muốn tạm rời xa cuộc sống thường nhật.

Cha mẹ Ma vẫn nghĩ con trai đang học cao học. Anh không muốn khiến họ lo lắng.

“Trước đây, mọi người đều tin rằng cuộc sống sẽ ngày càng tốt đẹp, thu nhập sẽ tiếp tục tăng. Nhưng giờ đây, mọi thứ đã khác”, Ma nói. “Khi nhìn về tương lai, tôi chẳng còn thấy nhiều hy vọng”.

Thế hệ sinh ra trong những năm kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh đang bước vào tuổi trưởng thành với ít cơ hội hơn, sự cạnh tranh khốc liệt và tâm trạng thất vọng ngày càng lớn.

Nhiều người nhận ra rằng dù nỗ lực học tập và làm việc trong nhiều năm, họ vẫn không có cuộc sống tốt hơn cha mẹ, thậm chí phải quay về sống cùng gia đình.

Việc tìm được công việc ổn định ngày càng khó khăn, đẩy hàng triệu người vào nền kinh tế việc làm tự do bấp bênh. Trong khi đó, những người khác kiệt sức trước văn hóa làm việc khắc nghiệt.

Kinh tế suy yếu khiến thị trường lao động thu hẹp đúng lúc số sinh viên tốt nghiệp đại học đạt mức kỷ lục. Việc AI được ứng dụng nhanh chóng càng làm gia tăng bất ổn.

Nhiều nhà tuyển dụng lớn, trong đó có Alibaba và ByteDance, đang âm thầm cắt giảm nhân sự. Dù không công khai đổ lỗi cho AI, công nghệ này được cho là một trong những nguyên nhân. Các ngành khác, từ sản xuất phim đến tài chính, cũng ứng dụng AI để giảm nhu cầu tuyển dụng.

Bắc Kinh đang thúc giục doanh nghiệp nhanh chóng ứng dụng AI nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, những dấu hiệu cho thấy giới chức cũng ngày càng lo ngại tác động của công nghệ đối với ổn định xã hội.

Chính phủ đã cảnh báo doanh nghiệp không nên cắt giảm việc làm khi triển khai AI. Những cảnh báo này được đưa ra sau khi phó Thủ tướng He Lifeng khảo sát các nhà tuyển dụng lớn nhất Trung Quốc vào năm ngoái.

Một số doanh nghiệp ước tính AI có thể xóa sổ ít nhất 30% số vị trí hiện có. Một nguồn tin cho biết ông dường như bị bất ngờ trước những phản hồi đó.

Khi làn sóng mất việc tiếp tục gia tăng, những cột mốc vốn được xem là dấu hiệu trưởng thành như tự chủ tài chính, có nghề nghiệp ổn định, kết hôn và sinh con ngày càng trở nên xa vời với nhiều người thuộc thế hệ Z.

Tính đến tháng 8, tỷ lệ thất nghiệp tại khu vực thành thị của Trung Quốc ở nhóm 16 - 24 tuổi (không bao gồm sinh viên) vào khoảng 19%, so với khoảng 9% ở Mỹ.

Tỷ lệ này ở nhóm 25 - 29 tuổi là 7,5%, cao hơn mức 5,3% của Mỹ và vượt tỷ lệ thất nghiệp chung của Trung Quốc, khoảng 5%. Trong khi đó, tăng trưởng tiền lương gần như đình trệ.

Hiện tại, tâm trạng chủ đạo của người trẻ là cam chịu hơn là tức giận, nhất là khi nhiều người vẫn được cha mẹ hỗ trợ chi phí sinh hoạt.

Nhưng sự vỡ mộng của thế hệ này có nguy cơ chuyển thành những bất ổn nghiêm trọng hơn đối với Trung Quốc, chẳng hạn các cuộc biểu tình hoặc phản kháng.

Tình trạng này cũng có thể để lại những hệ quả sâu rộng đối với tương lai Trung Quốc.

Người trẻ Trung Quốc chật vật tìm việc, trì hoãn kết hôn và từ bỏ kỳ vọng lập nghiệp

Trước triển vọng tương lai bất định, người trẻ Trung Quốc trì hoãn kết hôn, còn tỷ lệ sinh lao dốc. Một bộ phận thuộc thế hệ Z chọn cách rút lui khỏi cuộc đua, sống bằng tiền tiết kiệm.

Đầu năm nay, cơ quan tình báo Trung Quốc đã cảnh báo giới trẻ không nên tiếp tục “nằm yên”, thuật ngữ chỉ lối sống chỉ làm những việc tối thiểu và không còn cố gắng vươn lên.

Zhang Tian (27 tuổi) chia sẻ rằng mẹ cô muốn con gái có công việc ổn định, kết hôn và sinh con. Nhưng cô cùng bạn trai đã yêu nhau 5 năm vẫn chưa nghĩ đến chuyện lập gia đình. Cả hai còn đang chật vật tìm cách xây dựng sự nghiệp.

Cha mẹ Zhang sinh vào thập niên 1970, không học đại học và được phân công vào những công việc liên quan đến cơ quan Nhà nước mà họ vẫn duy trì đến nay.

Muốn theo đuổi lĩnh vực sáng tạo hơn, Zhang chọn học kiến trúc cảnh quan, ngành từng được xem là lựa chọn hợp lý trong bối cảnh thị trường bất động sản Trung Quốc bùng nổ.

Tuy nhiên, bong bóng bất động sản vỡ đúng vào khoảng thời gian cô tốt nghiệp năm 2021.

Khoảng 6 tháng sau khi bắt đầu công việc đầu tiên tại một doanh nghiệp bất động sản ở Hàng Châu, Zhang bị sa thải. Sau đó, cô tìm được vị trí trợ lý hành chính ở Thượng Hải, nhưng mức lương chỉ khoảng 1.200 USD/tháng, thấp hơn công việc trước. Cuối năm ngoái, cô lại mất việc.

“Yêu đương là chuyện tình cảm, nhưng kết hôn và sinh con lại là chuyện tài chính”, Zhang cho hay. “Tôi nghĩ chúng tôi vẫn chưa giải quyết được vấn đề tài chính, nên chưa tính đến chuyện kết hôn”.

Zhang và bạn trai Cheng Ming dự định học về AI với hy vọng tìm được việc làm trong ngành công nghệ. Nhưng lĩnh vực này cũng thiếu ổn định.

Sau khi lần lượt bị sa thải khỏi 2 công ty bất động sản, Cheng đăng ký các khóa học trực tuyến để tìm hiểu về phần mềm. Anh sau đó tìm được việc bán hàng tại một công ty công nghệ nhỏ, nhưng doanh nghiệp này lại phá sản. Tháng 4 vừa qua, anh tiếp tục mất việc.

Cheng nói: “Trong lòng tôi luôn có cảm giác bị xã hội đè nặng, một kiểu cam chịu”.

Kinh tế suy yếu khiến hàng triệu việc làm biến mất

Vấn đề cốt lõi là Trung Quốc không tạo ra đủ việc làm ổn định với mức lương cao.

Tăng trưởng kinh tế nước này trong những năm gần đây khá yếu, chậm hơn đáng kể so với trước đại dịch.

Một số ngành được Bắc Kinh ưu tiên, chẳng hạn robot, đang phát triển mạnh, nhưng nhu cầu lao động của các lĩnh vực này không lớn.

Nhiều người trẻ không muốn làm việc trong nhà máy vì môi trường và vị thế xã hội không đáp ứng kỳ vọng của sinh viên tốt nghiệp đại học. Hơn nữa, các nhà máy đang nhanh chóng thay thế công nhân bằng robot.

Vì nhiều lý do, Bắc Kinh cũng siết chặt hoạt động của một số ngành kinh tế tư nhân từng tuyển dụng lượng lớn sinh viên mới tốt nghiệp, chẳng hạn các công ty dạy thêm.

Nhu cầu tiêu dùng yếu trên toàn nền kinh tế càng khiến doanh nghiệp hạn chế tuyển dụng, trong bối cảnh họ chật vật duy trì lợi nhuận để có thể tuyển thêm nhân viên hoặc tăng lương.

“

"Thế hệ trẻ đang đối mặt với một triển vọng khá ảm đạm. Chưa rõ những công việc có mức lương cao sẽ đến từ đâu"

Fred Neumann, chuyên gia kinh tế trưởng phụ trách châu Á tại HSBC, nhận định

Sau khi tốt nghiệp đại học năm 2021, Jeremy Li tương đối thuận lợi tìm được công việc đầu tiên tại một công ty điện ảnh. Anh sau đó học thạc sĩ ngành truyền thông với hy vọng mở rộng cơ hội nghề nghiệp.

Tuy nhiên, khi tốt nghiệp vào tháng 1, thị trường lao động đã trở nên khó khăn hơn nhiều.

Li (28 tuổi) ước tính đã nộp đơn ứng tuyển khoảng 100 vị trí kể từ khi bắt đầu tìm việc vào mùa thu năm ngoái, nhưng vẫn chưa tìm được công việc phù hợp.

Anh từng từ chối hai lời mời làm việc vì mức lương thấp, khoảng 11.000 USD/năm, đồng thời phải chuyển đến nơi ở xa.

Với một vị trí khác tại hãng thông tấn lớn ở Bắc Kinh, Li vượt qua 2 bài kiểm tra viết và 2 vòng phỏng vấn để lọt vào danh sách ứng viên cuối cùng nhưng vẫn không được tuyển dụng.

Hiện Li sống cùng cha mẹ tại quê nhà Tế Nam, thủ phủ tỉnh Sơn Đông ở miền Bắc Trung Quốc. Sau khi tiêu hết tiền tiết kiệm, anh phải nhờ cha mẹ, những người làm việc tại doanh nghiệp Nhà nước, hỗ trợ chi phí sinh hoạt.

“Tôi thực sự muốn tìm được việc làm và tự chủ tài chính để không phải dựa vào cha mẹ. Tôi không nghĩ mức độ cạnh tranh lại khốc liệt đến vậy”, Li chia sẻ. Anh vẫn tiếp tục gửi hồ sơ ứng tuyển mỗi tuần.

Theo phân tích của giáo sư kinh tế tại Đại học Hồng Kông Steven Barnett, tổng số việc làm tại khu vực thành thị hiện thấp hơn khoảng 7% so với mức có thể đạt được nếu tốc độ tăng trưởng việc làm trước đại dịch Covid-19 được duy trì.

Khoảng thiếu hụt tương đương 37 triệu việc làm.

Li Daokui, giáo sư tại Đại học Thanh Hoa, gần đây ước tính tỷ lệ thất nghiệp theo nghĩa rộng của Trung Quốc thực tế vào khoảng 10%, nếu tính cả những người không tìm được việc trong ít nhất 2 năm và không được đưa vào số liệu chính thức.

AI đe dọa việc làm đầu vào, sinh viên mới tốt nghiệp khó tìm chỗ đứng

Về lâu dài, AI có thể giúp Trung Quốc giải quyết tình trạng thiếu lao động do dân số thu hẹp. Mặt khác, công nghệ đang phát triển quá nhanh trong khi vẫn còn quá nhiều người trẻ cần việc làm ổn định, đặc biệt là các vị trí đầu vào dành cho người mới tốt nghiệp.

Các nhà quản lý nhân sự tại một số doanh nghiệp cho biết họ ít sẵn sàng tuyển lao động thiếu kinh nghiệm hơn trước, khi AI có thể đảm nhận những công việc tương tự.

Một số công ty đã triển khai các tác nhân AI như “nhân viên kỹ thuật số” trong nhiều lĩnh vực, từ chăm sóc khách hàng, bán hàng, kế toán, phân tích dữ liệu đến quản trị nhân sự.

Một nghiên cứu của Đại học Công nghệ Thượng Hải phân tích 700 triệu tin tuyển dụng trên 5 nền tảng tuyển dụng lớn của Trung Quốc trong giai đoạn 2022 - 2026 cho thấy AI làm giảm nhu cầu tuyển dụng mạnh nhất đối với lao động có từ 1 - 3 năm kinh nghiệm.

“

“Trước đây, doanh nghiệp dựa vào nhân viên mới để thực hiện các nhiệm vụ cơ bản trong quá trình đào tạo. Ngày nay, mô hình ngôn ngữ lớn đã đảm nhận những công việc này, khiến doanh nghiệp loại bỏ các vị trí khởi đầu có mức lương thấp”

Báo cáo nghiên cứu của Đại học Công nghệ Thượng Hải

Công nghệ thậm chí bắt đầu đe dọa những công việc bán thời gian mà người trẻ lựa chọn thay cho các nghề nghiệp chuyên môn ổn định, chẳng hạn lái xe công nghệ, giao đồ ăn và phát trực tiếp bán hàng.

Theo Trung tâm Nghiên cứu các hình thức việc làm mới của Trung Quốc, tổng số người làm những công việc linh hoạt như vậy, không có hợp đồng lao động toàn thời gian lâu dài, dự kiến tăng từ 280 triệu người năm 2025 lên 320 triệu người trong năm nay - chiếm hơn 40% việc làm tại khu vực thành thị.

Taxi tự lái và robot đang được triển khai nhanh chóng có thể xóa sổ một phần những công việc này.

Nỗi lo về AI ngày càng gia tăng. Khảo sát năm 2025 với hơn 11.000 lao động trong lĩnh vực khoa học và công nghệ do Trường Kinh doanh Sau đại học Cheung Kong thực hiện cho thấy hơn 2/3 số người được hỏi tin rằng họ sẽ mất việc vào tay AI trong vòng 5 năm tới.

Tháng 7 vừa qua, một phụ nữ 26 tuổi bị sa thải khỏi vị trí thiết kế giao diện người dùng tại Baidu đã thu hút hàng triệu lượt xem trên mạng xã hội Trung Quốc. Trong các video đăng tải, cô ghi lại ngày làm việc cuối cùng, lúc bàn giao máy tính, thẻ nhân viên rồi vẫy tay chào tạm biệt trụ sở công ty tại Bắc Kinh.

Cô trở về sống cùng cha mẹ tại tỉnh Giang Tây, dành thời gian ngủ bù và ăn uống cùng người thân nhưng vẫn chưa tìm được công việc mới.

Trong một video, cô cho hay: “Trong đầu tôi có quá nhiều câu hỏi về việc nên làm gì tiếp theo. AI đang phát triển ngày càng nhanh. Tôi sẽ đi đâu về đâu?”.

Chính quyền địa phương và các trường đại học đã triển khai nhiều chương trình tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng và giảng dạy về AI nhằm giúp sinh viên thích nghi với thị trường lao động đang thay đổi.

Các cơ quan chức năng cũng nhắc nhở doanh nghiệp rằng việc ứng dụng AI không phải lý do hợp lệ để sa thải nhân viên.

Trong một vụ việc, doanh nghiệp bị yêu cầu bồi thường khoảng 38.000 USD cho một cựu giám sát viên kiểm soát chất lượng sau khi thay thế người này bằng AI. Một người đàn ông khác mất việc thu thập dữ liệu bản đồ do AI thay thế cũng giành được bồi thường thông qua trọng tài.

“Khi được hưởng lợi từ công nghệ, người sử dụng lao động cũng phải gánh vác trách nhiệm xã hội”, cơ quan quản lý nhân lực và an sinh xã hội của chính quyền thành phố Bắc Kinh viết trong một nghiên cứu tình huống công bố tháng 12 năm ngoái.

Dù vậy, vẫn có nhiều người - trong đó là các bậc cha mẹ - cho rằng giới trẻ chỉ cần mạnh mẽ hơn và biết “chịu khổ” như thế hệ đi trước trong quá trình Trung Quốc vươn lên.

Thế hệ trẻ vỡ mộng khi nỗ lực học tập không còn bảo đảm một tương lai sung túc

Sinh vào thập niên 1990 và 2000, thế hệ Z Trung Quốc trưởng thành với niềm tin rằng chăm chỉ học hành và vào được một trường đại học tốt sẽ giúp họ có công việc ổn định, cuộc sống sung túc hơn cha mẹ. Số lượng sinh viên đại học tăng nhanh càng củng cố kỳ vọng đó.

Năm nay, Trung Quốc có số người tốt nghiệp đại học cao kỷ lục, lên tới 12,7 triệu người. Con số này được dự báo tiếp tục tăng trong khoảng một thập niên tới.

Sau nhiều năm chịu áp lực học tập từ cha mẹ, nhiều người trẻ hiện cảm thấy kiệt sức và thất vọng vì những gì họ kỳ vọng không trở thành hiện thực.

Jessica Tang cho biết cô đã cảm nhận sức nặng của kỳ vọng học tập từ khi còn nhỏ ở Thượng Hải. Ngay từ bậc mẫu giáo, cô đã tham gia các cuộc thi mỹ thuật cấp quốc gia nhằm tăng cơ hội vào trường tiểu học tốt.

Khi học trung học, cô dành hàng giờ học thêm để tạo lợi thế so với bạn bè.

Người phụ nữ 29 tuổi cho hay: “Tôi cảm thấy mình nhất định phải vào được một trường tốt. Nếu không, tôi sẽ không có sức cạnh tranh trong xã hội hay trên thị trường lao động sau này”.

Trong đại dịch, khi phải ở nhà trong các đợt phong tỏa và thường xuyên làm thêm giờ, Tang bắt đầu nghi ngờ ý nghĩa công việc tại một công ty quan hệ công chúng và quyết định nghỉ việc.

Cô đã làm việc tự do trong 3 năm qua, nhưng gần đây kiếm sống khó khăn hơn. Trước đây, Tang có thể nhận khoảng 300 USD cho một thông cáo báo chí. Hiện nay, mỗi đơn hàng đòi hỏi nhiều hơn trong khi thu nhập tính theo giờ giảm một nửa.

Wang Yuanru (24 tuổi) cũng không còn thấy ý nghĩa của việc cạnh tranh trong thị trường lao động chính thức.

Sau khi tốt nghiệp ngành thiết kế, cô làm việc vài tháng tại một công ty rồi nghỉ vì cho rằng đã bị sếp cướp công trên sản phẩm mà cô thực hiện. Hiện cô bán đồ thủ công tại Dali, kiếm vừa đủ trang trải cuộc sống.

Wang nói: “Có quá nhiều người nhưng lại quá ít lựa chọn nếu nói đến những công việc ổn định. Vì vậy, tôi quyết định không lựa chọn gì cả”.

Tâm trạng thất vọng tương tự cũng khiến Ma tìm đến Đại Lý. Lớn lên tại một thành phố nhỏ thuộc tỉnh Cam Túc, anh có thành tích học tập tốt nhưng luôn cảm thấy cha mẹ, cả hai đều là bác sĩ, mong đợi mình đạt điểm số cao hơn.

Khi học tại một trường đại học danh tiếng ở Bắc Kinh, anh gặp khó khăn trong việc hòa nhập với những bạn học luôn nỗ lực vượt trội.

Tại Đại Lý, lần đầu tiên Ma cảm thấy mình có thể đơn giản tận hưởng cuộc sống. Anh ngủ nướng, đến phòng tập thể hình, nấu ăn cùng bạn bè và chơi bài poker.

Tuy nhiên, sau vài tháng, anh bắt đầu cảm thấy chán nản và lo lắng về tương lai.

“Tôi chỉ cảm thấy mình đang mắc kẹt trong trạng thái tê liệt, không thể tiến lên”, Ma nói. Anh sống bằng khoản tiền cha mẹ chu cấp, nhưng hiểu rằng họ không thể hỗ trợ mình mãi mãi.

Ma rời Đại Lý và gần đây bắt đầu đi du lịch khắp Indonesia. Anh vẫn chưa biết điểm đến tiếp theo của mình sẽ là đâu.