Nhà báo, nhà thơ nổi tiếng hy sinh trong Chiến dịch Biên giới, 50 năm sau người thân mới tìm được hài cốt, tên được đặt cho nhiều con đường, tuyến phố
Người nhắc đến là nhà thơ Thâm Tâm - tác giả của bài thơ nổi tiếng Tống biệt hành.
Nhà thơ Thâm Tâm tên thật Nguyễn Tuấn Trình, là một trong những gương mặt đáng chú ý của văn học Việt Nam giai đoạn trước và sau Cách mạng Tháng Tám. Ông nổi tiếng với bài thơ Tống biệt hành, đồng thời là nhà văn, nhà báo, nhà viết kịch gắn bó với báo chí cách mạng và quân đội.
Hy sinh khi mới 33 tuổi trong một chuyến công tác phục vụ Chiến dịch Biên giới năm 1950, phải đến nửa thế kỷ sau, gia đình và đồng đội mới tìm thấy phần mộ của ông.
Nhà thơ Thâm Tâm sinh năm 1917 tại Hải Dương, nay thuộc Hải Phòng. Từ những năm 1940, ông bắt đầu hoạt động trong lĩnh vực báo chí và văn chương, từng có tác phẩm đăng trên nhiều tờ báo, tạp chí như Tiểu thuyết thứ bảy, Ngày nay, Tiểu thuyết thứ năm và các ấn phẩm của phong trào Truyền bá quốc ngữ.
Thâm Tâm thử sức ở nhiều thể loại, từ thơ, văn xuôi đến kịch và báo chí. Tuy nhiên, thơ ca là lĩnh vực ghi dấu ấn rõ nét nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông. Trong đó, Tống biệt hành được xem là bài thơ nổi tiếng nhất, góp phần làm nên tên tuổi Thâm Tâm trong đời sống văn học Việt Nam.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia hoạt động trong Văn hóa Cứu quốc.
Tiếp đó, ông nhập ngũ và gắn bó với hoạt động báo chí trong quân đội. Ông được giao làm thư ký tòa soạn báo Vệ Quốc Quân, tiền thân của Báo Quân đội nhân dân.
Năm 1950, khi Chiến dịch Biên giới chuẩn bị mở màn, đồng chí Thâm Tâm cùng một tổ công tác được giao nhiệm vụ ra tiền phương để tổ chức làm báo, phục vụ công tác tuyên truyền tại mặt trận. Trong điều kiện chiến trường gian khổ, ông cùng đồng đội vượt đèo, lội suối, đưa tổ công tác tiến về phía trước. Ngày 18/8/1950, ông hy sinh khi mới 33 tuổi.
Thi thể ông được đồng đội và người dân địa phương mai táng tại bản Pò Noa, xã Phi Hải, huyện Quảng Uyên cũ, tỉnh Cao Bằng. Tiễn nhà thơ về nơi an nghỉ có người dân trong bản, đồng đội và một số cán bộ chỉ huy Chiến dịch Biên giới, trong đó có đồng chí Lê Quang Đạo.
Sau ngày hòa bình lập lại năm 1954, người dân Pò Noa vẫn gìn giữ ký ức về người chiến sĩ trẻ đã nằm lại nơi đây. Hằng năm, bà con vẫn đến vị trí ngôi mộ cũ để thắp hương, dù không nhiều người biết tên ông.
Sau đó, hài cốt được quy tập về nghĩa trang liệt sĩ của xã rồi của huyện nhưng người dân vẫn nhớ và tiếp tục trở lại nơi ông từng được an táng để tưởng niệm.
Theo lời kể của người dân, người chiến sĩ khi ấy còn rất trẻ. Hình ảnh một người lính xa lạ nằm lại giữa bản làng đã trở thành ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nhiều năm sau, gia đình mới xác định được nơi an nghỉ của nhà thơ Thâm Tâm, khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm.
Năm 2000, đúng 50 năm sau ngày nhà thơ hy sinh, gia đình tìm thấy phần mộ của ông tại bản Pò Noa, xã Phi Hải, huyện Quảng Uyên cũ, tỉnh Cao Bằng.
Cuộc tìm kiếm kéo dài nửa thế kỷ cuối cùng cũng có câu trả lời. Nơi ông nằm xuống năm xưa trở thành địa chỉ gắn với ký ức về một nhà thơ, một người lính đã hy sinh trong những ngày chuẩn bị cho Chiến dịch Biên giới.
Đầu năm 2007, nhân dịp kỷ niệm 90 năm ngày sinh nhà thơ Thâm Tâm, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật, ghi nhận những đóng góp của nhà thơ đối với nền văn học Việt Nam.
Ngày 3/3/2007 Âm lịch, gia đình nhà thơ, trong đó có con trai ông là Nguyễn Tuấn Khoa, cùng cán bộ Viện Thông tin y học tiếp tục lên Pò Noa lần thứ tư để dựng bia tưởng niệm nhà thơ, liệt sĩ Thâm Tâm.
Ông Nguyễn Tuấn Khoa, con trai nhà thơ Thâm Tâm, sau này là nguyên Viện trưởng Viện Thông tin y học, Bộ Y tế. Từ câu chuyện của người cha, gia đình ông tiếp tục duy trì sự gắn bó với Cao Bằng - nơi nhà thơ Thâm Tâm đã hy sinh và được người dân địa phương gìn giữ ký ức suốt nhiều thập kỷ.
Từ năm 2022, gia đình nhà thơ Thâm Tâm duy trì chương trình “Học bổng Thâm Tâm”, dự kiến trao hằng năm tại Cao Bằng như một cách tri ân mảnh đất nơi ông đã hy sinh.
Gần 80 năm sau ngày mất, những sáng tác của nhà thơ Thâm Tâm, đặc biệt “Tống biệt hành”, vẫn được nhắc nhớ. Tại Pò Noa, Cao Bằng ký ức về người chiến sĩ - nhà thơ cũng tiếp tục được gia đình và người dân địa phương gìn giữ.
Năm 2024, Hà Nội chính thức có con phố mang tên Thâm Tâm. Con phố dài 595m, ở Cầu Giấy. Tuyến phố có vỉa hè, cây xanh và hệ thống chiếu sáng.
Trước đó, năm 2004, tại Hải Dương - quê hương của ông, cũng đã đặt tên một con phố theo tên thật của ông là Nguyễn Tuấn Trình. Năm 2025, Cao Bằng - nơi nhà thơ hy sinh trong Chiến dịch Biên giới năm 1950 - cũng có tuyến phố mang tên Thâm Tâm.
Bài viết tham khảo thông tin tại:
23 năm “tìm thấy” nhà thơ Thâm Tâm - Thời báo Thời nay (Ấn phẩm của Báo Nhân dân)
Nhà thơ - liệt sĩ Thâm Tâm: Siêu thoát nơi bản nhỏ - Báo Quân đội nhân dân.
