Thị trường hàng hóa phái sinh giao dịch 7.500 tỉ đồng mỗi ngày

Giao dịch tăng mạnh, doanh nghiệp vẫn ít dùng công cụ phòng ngừa rủi ro

Sáng 11/11, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất cho thị trường đang có giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỉ đồng/ngày nhưng còn hạn chế về thanh khoản, hạ tầng và khả năng quản trị rủi ro.

Theo tờ trình của Chính phủ, sau hơn 20 năm thực hiện Luật Thương mại năm 2005, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tăng nhanh, từ khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025.

Hiện thị trường có khoảng 38 mặt hàng, hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch, với giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỉ đồng/ngày. Đáng chú ý, 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài đã được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản thị trường vẫn còn khiêm tốn. Số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa biến động giá còn ít. Phần lớn sản phẩm giao dịch hiện liên thông với các sở giao dịch nước ngoài, trong khi các hợp đồng dựa trên hàng hóa thế mạnh và giá tham chiếu nội địa chưa phát triển tương xứng.

Hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận hàng hóa và giám sát dữ liệu cũng chưa đồng bộ, hạn chế khả năng phát triển một thị trường có chiều sâu.

Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết việc rà soát 42 văn bản quy phạm pháp luật cho thấy các quy định hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch.

Luật Thương mại năm 2005 cũng chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh theo thông lệ quốc tế, thị trường giao dịch phi tập trung (OTC), trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên bù trừ và nhà tạo lập thị trường.

Theo Chính phủ, những khoảng trống này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động giao dịch mà còn liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của các chủ thể, điều kiện kinh doanh, xử lý tài sản và nghĩa vụ khi mất khả năng thanh toán cũng như quản lý các giao dịch xuyên biên giới.

Vì vậy, việc xây dựng luật riêng được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý để kiểm soát rủi ro, hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa biến động giá và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.

Thiết lập trung tâm thanh toán bù trừ độc lập, siết quản trị rủi ro

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, điều chỉnh cả thị trường tập trung thông qua sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC thông qua các tổ chức trung gian.

Điểm đáng chú ý là đề xuất thành lập Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa. Thiết chế này sẽ đảm nhiệm thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ giao dịch, qua đó tăng tính an toàn cho thị trường.

Dự thảo cũng mở rộng phạm vi hoạt động của tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, bao gồm phòng ngừa rủi ro, giao dịch với khách hàng, tự doanh, tạo lập thị trường, giao dịch đối ứng và cung cấp dịch vụ thanh toán trong phạm vi được cấp phép.

Với hoạt động liên thông thị trường xuyên biên giới, dự thảo đặt ra yêu cầu thẩm định đối tác, chấp thuận việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu. Các giao dịch phải tuân thủ quy định về ngoại hối, thanh toán, phòng chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát dòng tiền xuyên biên giới.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng việc thiết kế khuôn khổ pháp lý cần tiếp tục làm rõ cơ chế quản lý và giám sát thị trường.

Thẩm tra dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi đề nghị làm rõ mô hình quản lý, cơ chế giám sát liên ngành và trách nhiệm của từng cơ quan chuyên ngành. Những thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản và dữ liệu của tổ chức, cá nhân phải được quy định cụ thể về căn cứ, phạm vi, trình tự, thời hạn và cơ chế kiểm soát.

Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh phát triển thị trường phải đi đôi với phòng ngừa rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát rủi ro hệ thống. Việc tham gia giao dịch phải dựa trên tinh thần tự nguyện; Nhà nước không can thiệp hành chính hoặc bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa, gây mất cạnh tranh, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Đối với mô hình tổ chức thị trường, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ phương án tổ chức Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, từ mô hình sở hữu, cơ chế quản trị đến sự tham gia của Nhà nước.

Hai thiết chế này phải bảo đảm tính độc lập, công bằng và ổn định, đồng thời kiểm soát quyền chi phối, xung đột lợi ích và giới hạn sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài.