Tòa thành đá duy nhất còn lại ở Đông Nam Á, chỉ mất 3 tháng xây dựng nhưng lại có kiến trúc độc nhất vô nhị ở Việt Nam được ‘giải cứu’

Giữa vùng đất giàu truyền thống lịch sử của xứ Thanh, Thành Nhà Hồ không chỉ là một công trình quân sự đặc biệt mà còn là minh chứng tiêu biểu cho trí tuệ, tầm nhìn quy hoạch và kỹ thuật xây dựng bậc thầy của người Việt cuối thế kỷ XIV.

Theo sử liệu, vào mùa xuân năm 1397, Hồ Quý Ly khi đó là quyền thần dưới triều Trần đã quyết định dời đô từ Thăng Long về Thanh Hóa và cho xây dựng kinh đô mới mang tên Tây Đô. Điều khiến hậu thế không khỏi kinh ngạc là toàn bộ tòa thành quy mô lớn này được hoàn thành chỉ trong khoảng 3 tháng – một tốc độ thi công mà ngay cả trong điều kiện hiện đại cũng là thách thức.

Thành được thiết kế theo hình chữ nhật, dài khoảng 900m theo trục Bắc – Nam và rộng khoảng 700m theo trục Đông – Tây, với bốn cổng mở ra bốn hướng. Điểm nổi bật nhất là hệ thống tường thành được ghép hoàn toàn từ những khối đá xanh nguyên khối nặng trung bình 10-20 tấn, cá biệt có khối lên tới 26 tấn. Tất cả đều được gia công, vận chuyển và lắp ghép thủ công, không sử dụng chất kết dính nhưng vẫn liên kết bền chặt, đứng vững suốt hơn 600 năm.

Ấn tượng nhất là Cổng Nam – thường được ví như "cánh cổng vĩnh cửu" của thành đá. Công trình có vòm cuốn bằng đá cao hơn 9m, được ghép từ những phiến đá lớn uốn cong hoàn mỹ. Đây được xem là đỉnh cao kỹ thuật xây dựng của người Việt thời bấy giờ, thể hiện trình độ tổ chức lao động và tay nghề thủ công vượt trội.

Không chỉ là công trình thành lũy bằng đá lớn nhất Việt Nam, Thành Nhà Hồ còn là một trong số ít thành đá quy mô lớn còn tồn tại trên thế giới và được đánh giá là độc đáo bậc nhất khu vực Đông Nam Á. Năm 2011, di sản được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới nhờ những giá trị nổi bật về kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật kiến trúc và sự kết hợp hài hòa giữa tư duy quân sự với triết lý phong thủy phương Đông.

Đáng chú ý, Thành Nhà Hồ không đơn thuần là một pháo đài phòng thủ. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy bên trong thành từng tồn tại hệ thống cung điện, đàn tế trời, hào nước và các trục giao thông được quy hoạch bài bản. Cách tổ chức không gian thể hiện tư duy quy hoạch đô thị sớm, với sự tính toán kỹ lưỡng về địa hình, nguồn nước, hướng gió và khả năng kết nối giao thông.

Việc lựa chọn vị trí xây dựng kinh đô cũng cho thấy tầm nhìn chiến lược của nhà Hồ. Khu vực này nằm trên vùng đồng bằng rộng lớn, gần sông Mã, được bao bọc bởi núi non, thuận lợi cả đường thủy lẫn đường bộ, đồng thời sở hữu điều kiện tự nhiên màu mỡ. Đây được xem là một trong những quyết định "chọn đất dựng đô" tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam.

Tuy nhiên, sau hơn 700 năm tồn tại, nhiều đoạn tường thành đá đã xuất hiện dấu hiệu xô lệch, xuống cấp và sạt lở. Chia sẻ trên Người Đưa Tin, ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ, tỉnh Thanh Hóa cho biết, đã triển khai nhiều dự án nhằm bảo tồn và phục hồi di sản quý giá này.

Trong đó, dự án tu sửa cấp thiết tường thành đá có tổng mức đầu tư 14,7 tỷ đồng đang được triển khai tại đoạn tường thành phía Bắc, mạn Đông thuộc vùng lõi di sản. Dự án tập trung phục hồi đoạn tường đá dài khoảng 15m bị đổ sập do mưa bão, đồng thời tôn tạo khu trưng bày khảo cổ ngoài trời về cấu trúc tường thành.

Theo thiết kế được phê duyệt, đơn vị thi công sẽ tháo dỡ các phần tường đá và đất đắp đã suy yếu, xử lý nền móng khảo cổ trước khi phục hồi lại kết cấu thành bằng các khối đá có thành phần lý hóa tương đồng với vật liệu nguyên gốc. Quá trình thi công yêu cầu sử dụng đúng loại đá theo nguyên mẫu thành cổ, được kiểm nghiệm kỹ lưỡng về đặc tính vật liệu trước khi đưa vào lắp đặt. Các khối đá sẽ được vận chuyển và xếp đặt bằng hệ thống cẩu chuyên dụng, bảo đảm tuân thủ tối đa kỹ thuật xây dựng nguyên bản.

Song song với đó, Thanh Hóa cũng đang triển khai Dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi và tôn tạo một số hạng mục thuộc khu vực Thành nội Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ với tổng mức đầu tư lên tới 354 tỷ đồng.

Theo UBND tỉnh Thanh Hóa, dự án hướng tới mục tiêu bảo tồn bền vững và phát huy giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, đồng thời tạo động lực phát triển du lịch và kinh tế - xã hội, đưa Thành Nhà Hồ trở thành điểm đến trọng điểm của quốc gia và khu vực.

Trong giai đoạn 2025-2027, hàng loạt hạng mục quan trọng sẽ được triển khai như xây dựng khu trưng bày khảo cổ điện Hoàng Nguyên, tu bổ và phục hồi Hào thành phía Nam, chống thấm Cổng Nam, chỉnh trang hạ tầng kỹ thuật và cảnh quan toàn khu di sản.

Đáng chú ý, Hào thành phía Nam sẽ được phục hồi trên chiều dài gần 1,5km theo đúng quy mô và hướng tuyến nguyên gốc. Đây được xem là hạng mục có ý nghĩa đặc biệt trong việc tái hiện không gian kiến trúc của kinh đô Tây Đô xưa.

Cùng với đó, tuyến đường Hoàng Gia – trục giao thông trung tâm chạy theo hướng Bắc – Nam của kinh đô thời Hồ – cũng sẽ được phục hồi. Nhiều cuộc khai quật khảo cổ trong những năm qua đã làm rõ nền móng, kết cấu của tuyến đường này và phát hiện thêm nhiều dấu tích kiến trúc quan trọng nằm dọc theo trục chính của kinh thành.

Theo kế hoạch, giai đoạn 2027-2028 sẽ tiếp tục triển khai các hạng mục như phục hồi Đông Thái Miếu, tôn tạo Tây Thái Miếu và cầu Nam Thành, từng bước hoàn thiện không gian tổng thể của khu di sản, góp phần gìn giữ một trong những công trình kiến trúc bằng đá độc đáo nhất thế giới cho các thế hệ mai sau.