Trung Quốc có hơn 1,2 triệu Tiến sĩ

Năm 2025, Trung Quốc lần đầu tiên tuyển mới hơn 200.000 nghiên cứu sinh Tiến sĩ, đạt 201.600 người. Tổng số nghiên cứu sinh Tiến sĩ đang theo học ở quốc gia láng giềng với Việt Nam này lên tới 753.600 người.

Quy mô này tăng rất nhanh. Năm 2020, Trung Quốc chỉ tuyển hơn 110.000 nghiên cứu sinh Tiến sĩ, tức là số tuyển mới đã tăng gần 50% sau 5 năm.

Theo ước tính được tờ Wenhui Daily (Văn Hối nhật báo) dẫn vào tháng 11 năm 2025, Trung Quốc có khoảng 1,2 triệu người đã sở hữu bằng Tiến sĩ.

Dù con số này chỉ chưa tới 0,1% dân số, sự gia tăng nhanh chóng kể trên làm dấy lên tranh luận về tình trạng “thừa Tiến sĩ”, đặc biệt khi số vị trí giảng dạy và nghiên cứu trong các trường Đại học được cho là thấp hơn đáng kể so với số Tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm.

Tuy nhiên, giáo sư Trần Hưng Đức của Đại học Hạ Môn (thành phố Hạ Môn, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc) cho rằng không thể chỉ nhìn vào số lượng Tiến sĩ để kết luận dư thừa. Cần phân biệt giữa quy mô đào tạo, số người tốt nghiệp mỗi năm và khả năng thị trường lao động hấp thụ nguồn nhân lực này.

Đường đua học thuật ngày càng chật hẹp

Một nghịch lý đang xuất hiện rõ tại Trung Quốc: Nhiều Tiến sĩ muốn làm việc trong trường Đại học, nhưng nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới lại không tạo ra đủ vị trí học thuật tương ứng.

Một khảo sát năm 2022 với khoảng 2.300 nghiên cứu sinh Tiến sĩ cho thấy khoảng 60% kỳ vọng làm việc tại các trường Đại học; riêng nhóm khoa học xã hội và nhân văn, tỷ lệ này lên tới 75-80%.

Trong khi đó, dữ liệu của Bộ Giáo dục Trung Quốc cho thấy đến tháng 8 năm 2023, chỉ hơn 1/5 Tiến sĩ mới tốt nghiệp chuyển vào làm việc tại doanh nghiệp. Tỷ lệ này đang tăng nhưng vẫn cho thấy phần lớn nguồn nhân lực Tiến sĩ chưa thực sự dịch chuyển mạnh sang khu vực sản xuất, kinh doanh.

Tình trạng cạnh tranh cũng thể hiện ở từng ngành. Tháng 6 năm 2026, hơn 20 Tiến sĩ tốt nghiệp ngành nghiên cứu điện ảnh và sân khấu tại một trường Đại học thuộc nhóm 211 nhưng chỉ có 2 người tìm được việc; nếu tính cả những người đã nhận lời mời nhưng chưa ký hợp đồng, con số này là 5.

Một ví dụ khác đến từ Tập đoàn XCMG. Cựu Chủ tịch Vương Dân từng đặt câu hỏi tại sao doanh nghiệp khó thu hút và giữ chân Tiến sĩ, trong khi một trường Đại học trong cùng thành phố có thể thu hút hơn 1.000 Tiến sĩ.

Doanh nghiệp vẫn “khát” nhân tài trình độ cao

Nếu nhìn rộng hơn, câu chuyện lại trở nên phức tạp. Chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Trung Quốc tăng từ khoảng 2.400 tỷ nhân dân tệ năm 2020 lên gần 3.900 tỷ nhân dân tệ năm 2025, đưa tỷ lệ R&D/GDP từ 2,36% lên 2,80%.

Đáng chú ý, doanh nghiệp đóng vai trò ngày càng lớn trong hoạt động R&D. Năm 2024, R&D của khu vực doanh nghiệp đạt khoảng 2.820 tỷ nhân dân tệ, tương đương 77,7% tổng chi tiêu R&D xã hội.

Điều này đồng nghĩa nhu cầu nhân lực trình độ cao vẫn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ lượng tử, kinh tế tầm thấp và các ngành công nghệ mới nổi.

Vấn đề là nhu cầu này không hoàn toàn trùng với cơ cấu đào tạo Tiến sĩ hiện nay.

Nhiều chương trình Tiến sĩ vẫn thiên về công bố học thuật, dự án nghiên cứu và đào tạo cho con đường Đại học. Trong khi đó, doanh nghiệp cần những người có khả năng giải quyết các vấn đề kỹ thuật, công nghệ và sản xuất thực tế.

Theo nhà nghiên cứu Chu Triệu Huy, Trung Quốc có thể đang gặp tình trạng “thừa bằng cấp” ở một số vị trí, khi doanh nghiệp yêu cầu trình độ cao hơn mức thực sự cần thiết cho công việc. Nhưng ở những lĩnh vực công nghệ then chốt, nguồn nhân lực có trình độ cao vẫn thiếu.

Bài toán nằm ở “cơ cấu”, không chỉ ở số lượng

Quy mô đào tạo Tiến sĩ của Trung Quốc hiện thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Năm 2024, Mỹ cấp khoảng 58.100 bằng Tiến sĩ nghiên cứu; Đức có 28.200 người hoàn thành chương trình đào tạo Tiến sĩ và Anh có 25.600 bằng Tiến sĩ trong năm học 2023 - 2024.

Tuy nhiên, số người sở hữu bằng Tiến sĩ của Trung Quốc trên tổng dân số vẫn khá nhỏ. Theo UNESCO, tỷ lệ người từ 25 tuổi trở lên có bằng Tiến sĩ hoặc tương đương tại Trung Quốc năm 2020 khoảng 0,12%, thấp hơn đáng kể so với Mỹ 2,09%, Đức 1,51% và Anh 1,08%.

Vì vậy, giới nghiên cứu Trung Quốc ngày càng nhấn mạnh khái niệm “lệch pha cơ cấu” thay vì đơn thuần nói đến tình trạng “dư thừa Tiến sĩ”.

Học giả Hàn Khải Đức, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc từng ví von rằng Trung Quốc có thể không “thừa Tiến sĩ”, mà là chưa có đủ những “bát cháo” phù hợp để họ phát huy năng lực.

Chuyển từ “học thuật” sang “ứng dụng”

Trước thực tế này, Trung Quốc đang điều chỉnh chính sách đào tạo sau Đại học theo hướng tăng tỷ trọng Tiến sĩ chuyên nghiệp, thúc đẩy đào tạo liên ngành và gắn trường Đại học với doanh nghiệp.

Năm 2022, số nghiên cứu sinh Tiến sĩ chuyên nghiệp tuyển mới khoảng 24.600 người, chiếm 17,7% tổng tuyển sinh Tiến sĩ và tăng khoảng 8 lần so với 5 năm trước.

Mô hình Trường Kỹ sư Xuất sắc Quốc gia cũng được triển khai từ năm 2022, kết nối các trường Đại học với doanh nghiệp Nhà nước Trung Quốc. Đến cuối năm 2025, gần 26.000 học viên cao học và Tiến sĩ ngành kỹ thuật đã được đào tạo theo mô hình này, hơn 2.000 người đã tốt nghiệp và đi làm.

Một số trường Đại học cũng thử nghiệm đào tạo Tiến sĩ xuất phát từ vấn đề thực tế của doanh nghiệp, tăng thời lượng thực hành và áp dụng cơ chế đánh giá gắn với khả năng giải quyết vấn đề.

Từ năm 2025, Trung Quốc còn triển khai thí điểm mô hình “Tiến sĩ + Thạc sĩ”, cho phép nghiên cứu sinh Tiến sĩ học thêm bằng Thạc sĩ ở một lĩnh vực khác nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực liên ngành.

Những thay đổi này cho thấy bài toán của Trung Quốc không đơn giản là giảm số lượng Tiến sĩ. Thách thức lớn hơn là đào tạo đúng người cho đúng lĩnh vực, đồng thời mở rộng “sân chơi” ngoài trường Đại học để nguồn nhân lực trình độ cao có thể đi vào doanh nghiệp và các ngành công nghệ mới.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện về “thừa Tiến sĩ” đang dần chuyển thành một câu hỏi khác: Làm thế nào để nguồn nhân lực Tiến sĩ phù hợp hơn với cấu trúc của nền kinh tế Trung Quốc trong giai đoạn mới?

Theo Sohu