Vị Thượng tướng người dân tộc Tày là Tư lệnh đầu tiên của Quân khu 1, được truy tặng Huân chương Sao Vàng

Một trong những chiến sĩ đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Thượng tướng Đàm Quang Trung tên thật là Đàm Ngọc Lưu. Ông sinh ngày 12/9/1921, là người dân tộc Tày tại làng Nà Nghiềng, xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng (cũ), tỉnh Cao Bằng.

Đàm Ngọc Lưu lớn lên trong gia đình có truyền thống cách mạng. Năm 1937, khi mới 16 tuổi, Đàm Ngọc Lưu bắt đầu tham gia hoạt động tại địa phương. Tháng 2/1939, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Tháng 5/1940, Đàm Ngọc Lưu bị thực dân Pháp bắt giam rồi quản thúc tại địa phương. Tháng 3/1941, ông được tổ chức giúp đỡ thoát khỏi sự quản thúc và sang Tĩnh Tây, Trung Quốc làm công tác liên lạc cho cơ quan lãnh đạo Đảng ở nước ngoài.

Trong thời gian hoạt động tại Tĩnh Tây, Đàm Ngọc Lưu có dịp gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Tại đây, ông được Người đặt tên mới là Đàm Quang Trung. Sau đó, ông được cử đi học quân sự tại Trung Quốc cùng các đồng chí Hoàng Văn Thái, Hoàng Sâm, Hoàng Minh Thảo, Vũ Lập và một số cán bộ khác.

Ban đầu, ông được giao học kỹ thuật in litô. Tuy nhiên, nhận thấy yêu cầu cấp thiết về cán bộ quân sự, ông đề nghị được chuyển sang học quân sự. Sau khi được chấp thuận, ông tập trung nghiên cứu cách sử dụng nhiều loại vũ khí và tiếp thu những kiến thức quân sự cần thiết để chuẩn bị cho nhiệm vụ sau này.

Năm 1944, Đàm Quang Trung trở về Cao Bằng, tham gia huấn luyện quân sự cho các đội du kích ở khu vực biên giới. Với quá trình hoạt động và kinh nghiệm được tích lũy, ông được giao nhiệm vụ Đội trưởng Đội bảo vệ Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Tân Trào.

Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập tại khu rừng Trần Hưng Đạo, châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng với 34 chiến sĩ. Đàm Quang Trung là một trong những thành viên đầu tiên của đơn vị. Từ lực lượng vũ trang cách mạng này, ông lần lượt đảm nhiệm các cương vị chỉ huy từ Trung đội trưởng, Đại đội trưởng đến Chi đội trưởng.

Mùa hè năm 1945, tại căn cứ Việt Minh ở Tân Trào xuất hiện một nhóm sĩ quan thuộc Cơ quan Tình báo chiến lược Mỹ, OSS mang mật danh Con Nai. Trong quá trình phối hợp chống phát xít Nhật, một đơn vị Việt - Mỹ được tổ chức gồm lực lượng Giải phóng quân Việt Nam và sự hỗ trợ huấn luyện của nhóm OSS. Đàm Quang Trung được giao làm Đại đội trưởng đơn vị này. Thiếu tá Allison Thomas thuộc OSS tham gia huấn luyện, hướng dẫn các chiến sĩ Việt Nam sử dụng vũ khí, điện đài và một số kỹ thuật chiến đấu.

Tháng 8/1945, Đàm Quang Trung được phân công chỉ huy Đại đội Việt - Mỹ cùng các lực lượng vũ trang tham gia Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Đơn vị tiến về Hà Nội, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày Cách mạng Tháng Tám thắng lợi và chuẩn bị cho lễ Độc lập ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình.

Đảm nhận nhiều vị trí quan trọng

Sau Cách mạng Tháng Tám, Đàm Quang Trung tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy. Tháng 3/1946, ông được giao làm Khu đội trưởng Đặc khu Hà Nội. Tháng 4/1946, ông giữ chức Trung đoàn trưởng Trung đoàn 31, Khu V, đồng thời là Chỉ huy trưởng Mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng.

Khi Liên khu V được thành lập, tháng 10/1948, ông được bổ nhiệm Phó Tư lệnh kiêm Trung đoàn trưởng Trung đoàn chủ lực của Liên khu V. Trên cương vị chỉ huy, ông cùng lực lượng vũ trang Liên khu V tổ chức nhiều hoạt động tác chiến, phối hợp với các chiến trường, tiêu hao lực lượng đối phương và mở rộng vùng giải phóng.

Từ tháng 1/1951 đến năm 1952, Đàm Quang Trung tham gia khóa đào tạo cán bộ trung cấp tại Trường Sĩ quan Lục quân Việt Nam. Sau khi hoàn thành khóa học, ông được bổ nhiệm làm Đại đoàn phó Đại đoàn 312 - một trong những đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong Chiến dịch Hòa Bình, Đại đoàn 312 phối hợp với các đại đoàn chủ lực 304, 308, 315 tham gia chiến đấu trên nhiều hướng. Các đơn vị tiến công, tiêu diệt lực lượng đối phương trên đường số 6 và tại nhiều địa bàn, trong đó có Tu Vũ, Ba Vì.

Tiếp đó, Đại đoàn 312 tham gia Chiến dịch Tây Bắc. Trong chiến dịch này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ. Đại đoàn 312 phối hợp với Đại đoàn 308, 316 và các lực lượng vũ trang tham gia chiến đấu trên chiến trường Tây Bắc.

Ngày 13/3/1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ mở màn bằng trận tiến công cứ điểm Him Lam. Đại đoàn 312 được giao nhiệm vụ tiến công Him Lam, mở đầu cho chuỗi trận đánh vào tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Sau 56 ngày đêm chiến đấu, chiều 7/5/1954, quân đội Việt Nam tiến vào trung tâm tập đoàn cứ điểm, bắt sống tướng De Castries cùng toàn bộ cơ quan chỉ huy của quân Pháp tại Điện Biên Phủ. Đại đoàn 312 là đơn vị tham gia trận đánh mở màn Him Lam và cũng là lực lượng tiến vào trung tâm tập đoàn cứ điểm.

Trong lễ duyệt binh mừng chiến thắng được tổ chức ngày 13/5/1954 tại Mường Phăng, Đàm Quang Trung (khi đó là Đại đoàn phó Đại đoàn 312) thay mặt đơn vị lên nhận lá cờ Quyết chiến, quyết thắng do Đại tướng Võ Nguyên Giáp trao. Đây là lá cờ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng các đơn vị lập công xuất sắc trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Đàm Quang Trung tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ chỉ huy. Năm 1955, ông được giao phụ trách Đại đoàn 312, sau đó đảm nhiệm cương vị Tư lệnh Quân khu Đông Bắc, đồng thời phụ trách Đại đoàn 332.

Từ năm 1958, ông giữ chức Phó Tư lệnh Quân khu Tả Ngạn và được phong quân hàm Đại tá. Năm 1961, ông trở thành Tư lệnh Quân khu Việt Bắc, tham gia Thường vụ Quân khu ủy.

Tháng 8/1966, khi chiến trường miền Trung bước vào giai đoạn chiến đấu quyết liệt, Đàm Quang Trung được điều vào làm Tư lệnh Bộ Tư lệnh tiền phương của Bộ Quốc phòng tại Mặt trận B5. Đây là địa bàn tác chiến quan trọng ở khu vực Đường 9 - Bắc Quảng Trị, nơi diễn ra nhiều trận đánh lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Sau thời gian công tác tại chiến trường, ông tiếp tục đảm nhiệm các cương vị chỉ huy tại Quân khu 4. Năm 1973, ông được giao làm Tư lệnh Quân khu 4. Tháng 4/1974, ông được Đảng và Nhà nước phong quân hàm Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Năm 1976, Đàm Quang Trung được giao làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 1, Bí thư Quân khu ủy. Ông là Tư lệnh kiêm Chính ủy đầu tiên của Quân khu 1 sau khi quân khu được tổ chức lại. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng tháng 12/1976, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và là Ủy viên Quân ủy Trung ương.

Tháng 1/1980, ông được phong quân hàm Trung tướng. Năm 1981, ông được Quốc hội khóa VII bầu làm Ủy viên Hội đồng Nhà nước, kiêm Tư lệnh Quân khu 1. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng tháng 3/1982, ông tiếp tục được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Năm 1984, ông được phong quân hàm Thượng tướng, tiếp tục giữ cương vị Tư lệnh Quân khu 1 và Bí thư Đảng ủy Quân khu. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng tháng 12/1986, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và được Trung ương cử vào Ban Bí thư.

Trong hoạt động chính trị, Đàm Quang Trung là Ủy viên Trung ương Đảng các khóa IV, V, VI, Bí thư Trung ương Đảng khóa VI và đại biểu Quốc hội từ khóa IV đến khóa VIII. Từ năm 1987 đến năm 1992, ông được Quốc hội khóa VIII bầu giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước kiêm Chủ tịch Hội đồng Dân tộc.

Năm 1992, Thượng tướng Đàm Quang Trung nghỉ hưu. Ngày 3/3/1995, ông qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 73 tuổi.

Trong quá trình hoạt động cách mạng, ông được Đảng và Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Chiến công hạng Nhất cùng nhiều huân chương, huy chương khác.

Ngày 27/4/2007, Chủ tịch nước truy tặng Huân chương Sao Vàng cho cố Thượng tướng Đàm Quang Trung vì những đóng góp đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc.

Tên Thượng tướng Đàm Quang Trung hiện được đặt cho một số tuyến đường, trường học, trong đó có Trường THPT Đàm Quang Trung tại quê hương Cao Bằng.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Tư lệnh đầu tiên - Đồng chí Đàm Quang Trung - CTTĐT Bộ Quốc phòng

- Thượng tướng Đàm Quang Trung - Báo Cao Bằng điện tử

- Thượng tướng người dân tộc Tày từng là cận vệ của Bác Hồ, Tư lệnh đầu tiên của Quân khu 1, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc - Báo Dân Việt

- Người ba lần chỉ huy duyệt binh lịch sử - Kỳ 1: Những năm tháng đầu tham gia cách mạng - Báo Cựu chiến binh Việt Nam