3.500 tỷ USD 'bốc hơi', chứng khoán chìm trong sắc đỏ: Chuyện gì đã xảy ra tại nền kinh tế lớn nhất châu Á?

Tâm lý bi quan đang bao trùm thị trường chứng khoán Trung Quốc, khi đà bán tháo ngày càng nghiêm trọng chưa có dấu hiệu chấm dứt. Nhà đầu tư đang phải đối mặt với thực tế rằng nền kinh tế suy yếu đủ để bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp, nhưng chưa đến mức buộc Chính phủ phải tung ra các gói kích thích mạnh tay mới.

Được biết, thị trường cổ phiếu lớn thứ hai thế giới đã mất 3.500 tỷ USD giá trị kể từ mức đỉnh hồi tháng 5. Đà bán tháo tăng tốc trong tuần trước, đẩy chỉ số CSI 300 của thị trường đại lục vào thị trường giá xuống (bear market).

Đồng thời, nó cũng khiến chỉ số công nghệ tại Hong Kong tiến gần đến việc xóa sạch toàn bộ thành quả tăng trưởng kể từ khi Bắc Kinh triển khai gói hỗ trợ tăng trưởng quy mô lớn cách đây 2 năm.

Nguyên nhân cốt lõi khiến nhà đầu tư bi quan là nhận thức ngày càng rõ ràng rằng tình trạng tiêu dùng suy yếu kéo dài, cùng cuộc cạnh tranh theo hướng hạ giá đến mức thấp nhất giữa các doanh nghiệp, đang giáng đòn mạnh hơn vào lợi nhuận của nhiều ngành, từ ngân hàng, xe điện đến các công ty phát triển mô hình trí tuệ nhân tạo (AI).

Triển vọng càng trở nên u ám khi ngày càng nhiều người cho rằng giới lãnh đạo Trung Quốc không vội vàng thúc đẩy nền kinh tế, dù đà tăng trưởng đang chậm lại. Bắc Kinh dường như vẫn coi tốc độ suy yếu hiện tại là có thể chấp nhận được.

“Còn quá sớm để kết luận rằng giai đoạn tồi tệ nhất đã qua. Mối lo ngại lớn nhất vẫn là khả năng sinh lời. Thế mạnh sản xuất và xuất khẩu của Trung Quốc chưa chuyển hóa một cách nhất quán thành nhu cầu nội địa mạnh hơn, khả năng định giá tốt hơn và lợi nhuận doanh nghiệp cao hơn”, ông Ulrich Urbahn, Giám đốc chiến lược và nghiên cứu đa tài sản tại Berenberg, nhận định.

Mùa công bố kết quả kinh doanh quý III khởi đầu không mấy khả quan. Tập đoàn sản xuất pin hàng đầu Contemporary Amperex Technology Co. Ltd. (CATL) ghi nhận lợi nhuận thấp hơn dự báo, phản ánh đồng thời tình trạng nhu cầu yếu và cạnh tranh gay gắt.

Dự báo lợi nhuận năm 2026 của các doanh nghiệp thuộc chỉ số MSCI China đã giảm hơn 4% kể từ cuối tháng 3. Trong cùng giai đoạn, dự báo lợi nhuận của chỉ số Hang Seng Tech, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp Internet Trung Quốc đang mắc kẹt trong các cuộc chiến giá trên thị trường thương mại điện tử, lao dốc hơn 13%.

Ngay cả khi các dự báo đã được điều chỉnh giảm, những doanh nghiệp thuộc MSCI China đã công bố kết quả kinh doanh vẫn ghi nhận lợi nhuận thấp hơn mức đồng thuận của giới phân tích trung bình 9%. Theo tính toán, đây có thể là mức hụt dự báo lớn thứ hai trong một quý suốt 2 năm qua.

Trong số đó, lợi nhuận ròng của China Mobile, doanh nghiệp xây dựng hạ tầng AI, giảm 8% trong 9 tháng đầu năm so với cùng kỳ, do áp lực chi phí. Ganfeng Lithium Group, một tập đoàn vật liệu lớn, cũng không đạt kỳ vọng của giới phân tích trong bối cảnh giá giảm.

“CATL là ví dụ điển hình nhất cho những gì đang diễn ra: Một doanh nghiệp đổi mới sáng tạo xuất sắc, tạo ra nhiều thành tựu đáng kể, nhưng lại trở thành nạn nhân của cạnh tranh khốc liệt và biên lợi nhuận bị thu hẹp. Cạnh tranh được khuyến khích và nhìn chung diễn ra rất khốc liệt tại Trung Quốc, nhưng không có lợi cho cổ đông”, ông Jason Lemire, Giám đốc đầu tư tại Bold Wealth Partners, nhận xét.

Lợi nhuận doanh nghiệp chịu sức ép

Áp lực lợi nhuận khiến nhiều doanh nghiệp ngày càng cạn tiền mặt. Tình trạng này đặc biệt rõ ở các tập đoàn Internet lớn của Trung Quốc, vốn đang chạy đua quyết liệt để tài trợ cho những dự án xây dựng hạ tầng AI tốn kém.

Điều đó buộc một số doanh nghiệp phải tìm đến thị trường chứng khoán để huy động vốn. Alibaba Group Holding Ltd. là một ví dụ khi tập đoàn này thực hiện đợt phát hành cổ phiếu bổ sung trị giá 10 tỷ USD nhằm tài trợ cho kế hoạch mở rộng AI. Động thái này đồng thời làm pha loãng giá trị cổ phần của các cổ đông hiện hữu.

Niềm tin của nhà đầu tư suy yếu còn thể hiện qua nhiều chỉ báo khác. Giá trị giao dịch trên thị trường chứng khoán đại lục đang dao động gần mức thấp nhất kể từ tháng 7 năm ngoái. Trong khi đó, dư nợ giao dịch ký quỹ - hình thức đầu tư sử dụng tiền vay - đã giảm xuống mức thấp nhất trong vòng một năm.

Dù vậy, đà lao dốc của thị trường đã buộc giới chức Trung Quốc phải hành động. Các cơ quan chức năng huy động những quỹ vốn nhà nước, thường được gọi là “đội tuyển quốc gia”, nhằm ngăn giá cổ phiếu giảm sâu ngoài tầm kiểm soát.

Ở chiều ngược lại, đợt bán tháo gần đây cũng khiến cổ phiếu Trung Quốc trở nên hấp dẫn hơn trong mắt một bộ phận nhà đầu tư.

Chi nhánh tại Trung Quốc của Bridgewater Associates cho biết tổ chức này đã chuyển sang trạng thái “lạc quan một cách thận trọng” đối với cổ phiếu trong nước. Theo Bridgewater, đà giảm trong quý III chủ yếu xuất phát từ các yếu tố thanh khoản, trong khi định giá cổ phiếu chưa ở mức cao.

Tổ chức này cũng cho rằng các chính sách hiện nay đang tạo điều kiện cho việc hình thành nguồn vốn dài hạn. Dòng tiền vào thị trường cổ phiếu có thể tăng lên trong bối cảnh lợi suất trái phiếu ở mức thấp.

Tuy nhiên, sự hoài nghi vẫn hiện hữu. Nhiều nhà đầu tư cho rằng nỗ lực giải cứu thị trường của các quỹ nhà nước có thể chỉ mang lại tác dụng trong ngắn hạn, trong khi triển vọng dài hạn vẫn ảm đạm do các nhà hoạch định chính sách chưa sẵn sàng triển khai những biện pháp kích thích quy mô lớn nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Trung Quốc trong quý III tăng 4,5% so với cùng kỳ năm trước, đưa tốc độ tăng trưởng trong 9 tháng đầu năm trở lại phạm vi mục tiêu cả năm của Chính phủ, từ 4,5% đến 5%.

Việc nền kinh tế vẫn duy trì được tốc độ tăng trưởng phù hợp với mục tiêu đã tạo thêm cơ sở để giới chức Trung Quốc tiếp tục chính sách hỗ trợ tăng trưởng từng bước, thay vì tung ra các biện pháp kích thích mạnh tay. Cách tiếp cận này giúp Bắc Kinh tránh gây tổn hại đến kỷ luật tài khóa hoặc phải tiếp tục hạ chi phí vay vốn vốn đã ở mức thấp trong lịch sử.

“Các nhà hoạch định chính sách cảm thấy hài lòng với đặc điểm của tăng trưởng kinh tế hiện nay”, ông William Bratton, Giám đốc nghiên cứu cổ phiếu tiền mặt khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại BNP Paribas, nhận định.

“Do đó, dù họ chủ động giữ các biện pháp kích thích trong tay để sử dụng khi cần thiết hay đơn giản là không tin tưởng vào cách tiếp cận này về mặt tư tưởng, thì cũng không có sự cấp thiết nào trong việc sử dụng các công cụ tài khóa để thúc đẩy tiêu dùng trên quy mô lớn”, ông nói thêm.