46 năm trước, Việt Nam từng lập nên kỳ tích khiến thế giới ngỡ ngàng
Sau gần nửa thế kỷ, sự kiện này vẫn mang nhiều giá trị lớn lao, tiếp thêm niềm tự hào dân tộc, ý chí phấn đấu cho thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay.
Năm 1962, trong chuyến thăm Vịnh Hạ Long cùng Anh hùng German Titov (nhà du hành vũ trụ thứ 2 của Liên Xô sau Yuri Gagarin), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt tên Titov cho một hòn đảo có bãi tắm đẹp trong quần thể vịnh. Cũng trong chuyến đi ấy, Người bày tỏ mong muốn một ngày không xa, Việt Nam sẽ có người bay vào vũ trụ.
18 năm sau, mong ước ấy đã trở thành hiện thực. Ngày 23/7/1980, tàu Liên hợp 37 rời bệ phóng tại Liên Xô, đưa nhà du hành vũ trụ Viktor Vassilyevich Gorbatko và phi công Phạm Tuân vào không gian, bắt đầu chuyến bay trong khuôn khổ chương trình hợp tác vũ trụ quốc tế Intercosmos giữa Liên Xô và Việt Nam. Lần đầu tiên, lá cờ Việt Nam hiện diện ngoài Trái Đất, đánh dấu bước chân đầu tiên của người Việt Nam vào vũ trụ.
Chuyến bay kéo dài hơn 1 tuần, đưa phi công Phạm Tuân trở thành người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ, đồng thời là người châu Á đầu tiên thực hiện hành trình này.
Phi công Phạm Tuân và chỉ huy Viktor Vasilyevich Gorbatko của Liên Xô (cũ). Ảnh tư liệu
Sau khoảng 5 phút kể từ khi rời mặt đất, Trung tâm Chỉ huy chuyến bay xác nhận sức khỏe của 2 nhà du hành ổn định. Đến 20h02 phút 29 giây ngày 24/7/1980, tàu Liên hợp 37 ghép nối thành công với tổ hợp nghiên cứu khoa học trên quỹ đạo Chào mừng 6 - Liên hợp 36.
Trong những ngày làm việc trên quỹ đạo, Phạm Tuân và Viktor Gorbatko thực hiện 142 vòng quanh Trái Đất, phối hợp với các nhà khoa học Liên Xô tiến hành nhiều nghiên cứu, thí nghiệm về công nghệ và y sinh. 2 nhà du hành cũng thực hiện nhiệm vụ quan sát, chụp ảnh Trái Đất theo chương trình được đề ra.
Sau khi hoàn thành các nhiệm vụ trên tổ hợp Chào mừng 6 - Liên hợp 36 - Liên hợp 37, vào 15h15 phút 03 giây ngày 31/7/1980, Phạm Tuân và Viktor Gorbatko trở về Trái Đất an toàn, khép lại chuyến bay lịch sử. Phi hành đoàn được đón tiếp trong niềm vui và tự hào của cả 2 dân tộc.
Từ phi công chiến đấu đến người được lựa chọn bay vào vũ trụ
Việc Phạm Tuân được lựa chọn tham gia chương trình bay vào vũ trụ bắt nguồn từ quá trình hoạt động trong lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam, đặc biệt là những thành tích của ông trong chiến đấu.
Đêm 27/12/1972, trong cuộc chiến đấu chống cuộc tập kích đường không chiến lược bằng máy bay B-52 của Mỹ, phi công Phạm Tuân, thuộc Trung đoàn Không quân 921, Sư đoàn 371, điều khiển máy bay MiG-21 thực hiện nhiệm vụ trên bầu trời Sơn La. Trong trận đánh này, ông bắn rơi 1 máy bay B-52 từ trên không và trở về an toàn.
Năm 1977, Phạm Tuân được lựa chọn là 1 trong 2 phi công Việt Nam được cử sang Liên Xô đào tạo phi công vũ trụ tại Học viện Không quân Gagarin. Cùng được lựa chọn với ông là phi công Bùi Thanh Liêm, được xác định là phi công dự phòng trong chương trình.
Nhớ lại quá trình tuyển chọn và chuẩn bị cho chuyến bay vào vũ trụ, tại một buổi giao lưu diễn ra ngày 1/8 tại Nhà xuất bản Kim Đồng ở Hà Nội, Trung tướng Phạm Tuân cho biết có nhiều phi công Việt Nam tham gia tuyển chọn. Các ứng viên phải đáp ứng những yêu cầu về sức khỏe, kiến thức và nhận thức liên quan đến lĩnh vực vũ trụ.
Ông cùng các ứng viên trải qua khoảng 16 tháng học tập, huấn luyện tại trung tâm vũ trụ, chuẩn bị cho các yêu cầu của một chuyến bay có người lái.
Ngày 21/7/1980, tức 2 ngày trước khi tàu Liên hợp 37 được phóng, Phạm Tuân và nhà du hành vũ trụ Liên Xô Viktor Vassilyevich Gorbatko được xác định là tổ bay chính. Theo chia sẻ của ông, phải đến thời điểm này, ông mới biết mình sẽ là phi công chính của chuyến bay.
Sau quá trình đào tạo và chuẩn bị, ngày 23/7/1980, Phạm Tuân cùng Viktor Vassilyevich Gorbatko chính thức thực hiện chuyến bay vào vũ trụ trên tàu Liên hợp 37, trong khuôn khổ chương trình hợp tác vũ trụ quốc tế Intercosmos giữa Liên Xô và Việt Nam.
Mang theo nắm đất Ba Đình, cờ Tổ quốc... vào không gian
Trước khi rời Trái Đất, phi công Phạm Tuân mang theo những vật phẩm gắn với đất nước và lịch sử Việt Nam. Trong số đó có nắm đất ở Ba Đình, lá cờ Tổ quốc, cờ Đảng, ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh, ảnh đồng chí Lê Duẩn, Tuyên ngôn Độc lập và Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ không gian ông đã gửi về Trái đất thông điệp: “Người con của Việt Nam đang bay qua bầu trời Tổ quốc, xin gửi lời hỏi thăm và cảm ơn nhân dân đã tạo điều kiện để tôi được bay vào vũ trụ.”
Trong nhiều lần chia sẻ với báo chí sau này, phi công Phạm Tuân cho biết những vật phẩm này được ông mang theo trong chuyến bay như một cách đưa hình ảnh Việt Nam tới không gian. Với ông, sự hiện diện của lá cờ Việt Nam trên quỹ đạo Trái Đất cũng là thông điệp về một đất nước đã trải qua chiến tranh và đang từng bước tham gia vào những lĩnh vực khoa học, công nghệ mới.
Việc phi công Phạm Tuân trở thành người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ không chỉ đánh dấu một bước tiến mới của Việt Nam trong lĩnh vực chinh phục không gian, mà còn đưa hình ảnh đất nước hiện diện trong một chương trình hợp tác khoa học vũ trụ quốc tế.
Sự kiện này khiến không ít quốc gia trên thế giới phải ngỡ ngàng, bởi nó diễn ra trong bối cảnh Việt Nam vừa trải qua nhiều năm chiến tranh, đất nước vẫn phải đối mặt với không ít khó khăn về kinh tế và cơ sở vật chất. Chuyến bay này đã mang ý nghĩa đặc biệt, thể hiện khát vọng vươn lên, tinh thần vượt qua những giới hạn và ý chí hướng tới những thành tựu mới của dân tộc Việt Nam.
Ngoài chụp ảnh lãnh thổ, 2 phi hành gia còn tiến hành hàng loạt thí nghiệm quan sát địa hình, sông ngòi, vùng biển, mỏ khoáng sản… theo các đề tài khoa học của Việt Nam. Những bức ảnh chụp từ không gian sau này đã giúp các ngành lâm nghiệp, thủy sản xác định khu vực phục hồi rừng hay đánh bắt hải sản hiệu quả.
Chuyến bay cũng mở đầu cho những hoạt động hợp tác về khoa học - công nghệ trong lĩnh vực vũ trụ giữa các nhà khoa học Việt Nam và Liên Xô. Mối quan hệ được hình thành từ chương trình Intercosmos tiếp tục trở thành một phần trong lịch sử hợp tác khoa học giữa 2 nước.
Trải qua 46 năm, chuyến bay vào vũ trụ của anh hùng Phạm Tuân vẫn mang nhiều giá trị lớn lao, tiếp thêm niềm tự hào dân tộc, ý chí phấn đấu cho thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay.
Trung tướng Phạm Tuân sinh ngày 14/2/1947 tại xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình cũ (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Năm 1965, ông nhập ngũ và được tuyển vào Quân chủng Không quân, bắt đầu hành trình gắn bó với bầu trời và những nhiệm vụ đặc biệt của đất nước.
Đêm 27/12/1972, trong cuộc chiến đấu chống cuộc tập kích đường không bằng máy bay B-52 của Mỹ, Phạm Tuân điều khiển máy bay MiG-21 và bắn rơi một chiếc B-52 trên bầu trời Sơn La, trở thành phi công đầu tiên bắn hạ loại máy bay này từ trên không và trở về an toàn. Ngày 3/9/1973, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Ngày 23/7/1980, từ sân bay vũ trụ Baikonur, Phạm Tuân cùng nhà du hành vũ trụ Liên Xô Viktor Vassilyevich Gorbatko thực hiện chuyến bay vào không gian trên tàu Soyuz 37. Sau khi ghép nối với trạm vũ trụ Salyut 6, hai ông cùng các nhà du hành vũ trụ Liên Xô đang làm việc trên trạm thực hiện các nhiệm vụ theo chương trình. Ngày 31/7/1980, Phạm Tuân và Viktor Vassilyevich Gorbatko trở về Trái Đất, kết thúc chuyến bay lịch sử đưa người Việt Nam đầu tiên vào vũ trụ.
Năm 1980, Phạm Tuân được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cùng Huân chương Hồ Chí Minh. Cũng trong năm này, ông được Nhà nước Liên Xô trao tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô và Huân chương Lenin, trở thành một trong những người nước ngoài được trao tặng danh hiệu cao quý này.
