Chuyên gia quốc tế: Việt Nam đã làm thế giới ngạc nhiên, vì sao cú bứt phá sau 40 năm đổi mới là đáng kinh ngạc?

GDP bình quân từng xếp 193/194 thế giới, Việt Nam đi qua 40 năm 'hóa rồng' thế nào?

Mới đây, Ngân hàng Thế giới (World Bank) chính thức xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao, với tổng thu nhập bình quân đầu người khoảng 4.970 USD. Đây là cột mốc quan trọng sau gần 4 thập kỷ Đổi mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn trên hành trình trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Theo tính toán của World Bank, để tiến tới các mục tiêu này, tổng thu nhập quốc dân bình quân đầu người của Việt Nam cần tăng khoảng 6% mỗi năm trong 20 năm tới, cao gấp khoảng 3 lần tốc độ hiện nay. Vì vậy, vượt qua “bẫy thu nhập trung bình” đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với nền kinh tế.

Tại Hội thảo quốc tế về kinh tế phát triển lần thứ nhất với chủ đề “Phát triển kinh tế và Chuyển đổi bền vững - EDAST 2026” diễn ra mới đây, GS.TS Keunjae Lee, Đại học Quốc gia Pusan (Hàn Quốc), đã bày tỏ sự ngưỡng mộ trước tốc độ phát triển của Việt Nam sau 40 năm Đổi mới.

Theo GS.TS Keunjae Lee: “Việt Nam đã làm thế giới ngạc nhiên, khi từ một nền kinh tế lạc hậu đã vươn lên trở thành một nền kinh tế với tốc độ phát triển mạnh mẽ”.

Những con số cũng cho thấy bước tiến đáng kể. Năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8,02%, quy mô nền kinh tế đạt hơn 514 tỷ USD. Tổng kim ngạch thương mại quốc tế vượt 930 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 20 quốc gia dẫn đầu thế giới về quy mô thương mại.

Chặng đường này bắt đầu từ năm 1986, khi công cuộc Đổi mới được khởi xướng, mở ra quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Năm 1987, Luật Đầu tư nước ngoài đầu tiên được ban hành, tạo thêm động lực thu hút dòng vốn quốc tế.

Đầu thập niên 1990, kinh tế Việt Nam từng bước ổn định nhưng vẫn thuộc nhóm 20 nước nghèo nhất thế giới. Theo IMF, GDP bình quân đầu người năm 1990 chỉ khoảng 122 USD, xếp thứ 193/194 trên thế giới.

Đến năm 2026, nền kinh tế tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), GDP quý I tăng 7,94%, quý II tăng 8,39%; tính chung 6 tháng đầu năm tăng 8,18% so với cùng kỳ năm 2025. Kết quả này tạo thêm động lực cho mục tiêu tăng trưởng 10% trong năm nay.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tốc độ tăng trưởng cao không đồng nghĩa Việt Nam đã giải quyết được những vấn đề mang tính cơ cấu. Khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 đòi hỏi Việt Nam phải thay đổi căn bản mô hình tăng trưởng, nâng chất lượng nguồn nhân lực, công nghệ, thể chế và quản trị tài nguyên.

Muốn đi xa hơn, Việt Nam phải chuyển sang tăng trưởng bằng năng suất và đổi mới sáng tạo

Từ kinh nghiệm công nghiệp hóa của Hàn Quốc, GS.TS Keunjae Lee cho rằng Việt Nam đang đứng trước những rủi ro như năng suất có dấu hiệu chững lại, già hóa dân số, thiếu nhân lực chất lượng cao, năng lực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, đổi mới sáng tạo chưa đáp ứng yêu cầu và chất lượng thể chế chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Theo ông, một nguyên nhân khiến nhiều quốc gia mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình là tiếp tục dựa vào mở rộng lao động và vốn thay vì chuyển sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Do đó, Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, trong đó nguồn lực tăng trưởng được dịch chuyển từ mở rộng lao động, vốn sang nâng cao năng suất, ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đặc biệt, nguy cơ già hóa dân số và tỷ lệ sinh giảm khiến lợi thế lao động giá rẻ không còn bền vững. Việt Nam cần đẩy nhanh quá trình chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng và năng suất lao động.

Một trong những giải pháp được GS.TS Keunjae Lee nhấn mạnh là tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Theo số liệu ông đưa ra, chi cho R&D của Việt Nam hiện tương đương khoảng 0,42% GDP, trong khi Hàn Quốc là 5,2%, cao hơn khoảng 12 lần. Con số này cũng thấp hơn mức trung bình thế giới 1,22%, Thái Lan 1,2%, Trung Quốc 2,6%, Nhật Bản 3,4% và Mỹ 3,6%.

Theo ông, Việt Nam cần tăng đầu tư cho R&D và giáo dục, phát triển nguồn nhân lực STEM, AI, đồng thời tăng cường liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp để chuyển dịch sang những ngành có giá trị gia tăng cao hơn.

Bên cạnh đó, GS.TS Keunjae Lee đánh giá cao Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó xác định khu vực này là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Theo ông, việc phát huy khu vực tư nhân có thể gắn trực tiếp với quá trình chuyển sang tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.

Từ kinh nghiệm Hàn Quốc, vai trò của Chính phủ cũng cần thay đổi theo từng giai đoạn, từ phân bổ nguồn lực trực tiếp sang xây dựng thị trường và hỗ trợ đổi mới sáng tạo.

GS.TS Keunjae Lee cho rằng Việt Nam cần thực hiện đồng thời 5 chuyển đổi: từ tăng trưởng dựa vào lao động sang năng suất và đổi mới công nghệ; từ lao động kỹ năng cơ bản sang nguồn nhân lực chất lượng cao; từ thu hút FDI theo số lượng sang nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước; từ mở rộng thương mại sang nâng vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu; và từ năng lực hành chính sang nâng cao chất lượng thể chế.

Ở góc nhìn khác, trong một talkshow mới đây do VTC News thực hiện, TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng vượt qua “bẫy thu nhập trung bình” là bài toán nan giải khi gần 90% quốc gia không thể vượt qua.

Ông dẫn các trường hợp như Brazil, từng là một hiện tượng kinh tế nhưng mắc kẹt do không tham gia được sâu vào chuỗi sản xuất toàn cầu; Argentina gặp vấn đề khi chi tiêu Chính phủ vượt khả năng cân đối, dẫn tới nợ công và phá sản. Thái Lan và Malaysia cũng gặp khó khăn do thiếu đột phá công nghệ hoặc bất ổn chính trị.

Trong khi đó, Singapore và Hàn Quốc thành công nhờ tận dụng khoa học - công nghệ, đầu tư dài hạn và lựa chọn đúng khâu đột phá, từ công nghiệp nặng đến chip và bán dẫn.

Từ những bài học này, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng Việt Nam cần tập trung vào ba đột phá chiến lược về kết cấu hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực.

Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp và doanh nhân, cho rằng cần coi đây là lực lượng quan trọng của nền kinh tế. Việt Nam muốn thành công cần có những tập đoàn lớn và thương hiệu “Made in Vietnam” dựa trên trí tuệ người Việt.

Cùng với đó, các doanh nghiệp nội địa cần có chính sách hỗ trợ cụ thể để nâng sức cạnh tranh, thay vì phải tự xoay xở trước sức ép quốc tế.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, ba yếu tố có ý nghĩa quyết định với Việt Nam trong 10 năm tới là ổn định chính trị, sự kiên trì thực hiện mục tiêu của Nhà nước và doanh nghiệp, cùng sự đồng thuận xã hội.

Từ một nền kinh tế chỉ có GDP bình quân đầu người khoảng 122 USD năm 1990, Việt Nam đã bước vào nhóm thu nhập trung bình cao. Nhưng cột mốc này cũng đồng nghĩa với việc những động lực tăng trưởng cũ đang dần đến giới hạn. Chặng đường phía trước vì thế không chỉ là tăng trưởng nhanh hơn, mà phải tăng trưởng bằng năng suất, công nghệ, nguồn nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo.