GDP tăng gần 10% nhưng người dân chưa thấy khá lên? TS Nguyễn Đức Kiên lý giải nguyên nhân

Tại talkshow “Vì sao GDP Việt Nam tăng cao nhưng người dân chưa cảm nhận được?”, ngày 10/10 do VTC News thực hiện, TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, đã phân tích khoảng cách giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế và cảm nhận thực tế của người dân.

Tăng trưởng cao nhưng lợi ích không đến với mọi người ngay lập tức

GDP quý III/2026 tăng 9,95%, đưa mức tăng trưởng 9 tháng lên 9,01%. Theo TS Nguyễn Đức Kiên, kết quả này phản ánh tương đối chính xác thực trạng nền kinh tế, đồng thời cho thấy dư địa phát triển vẫn còn nếu Việt Nam xác định đúng điểm đột phá và tiếp tục cải cách hành chính.

Tuy nhiên, tốc độ tăng GDP cao không đồng nghĩa mọi người dân đều cảm nhận được đời sống cải thiện ngay lập tức.

“Cảm nhận của người dân khi thấy tăng trưởng cao mà có vẻ như họ không được hưởng lợi gì là đúng”, ông nói.

Theo chuyên gia, mức độ cảm nhận phụ thuộc vào lĩnh vực tạo ra tăng trưởng và việc người dân có trực tiếp tham gia vào lĩnh vực đó hay không.

Với thương mại, dịch vụ, lợi ích thường dễ nhận thấy hơn. Người dân có thể cảm nhận ngay khi mua sắm, sử dụng dịch vụ hoặc khi thu nhập tăng. Ngược lại, với đầu tư hạ tầng, lợi ích chủ yếu đến gián tiếp và cần thời gian để chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong đời sống.

Chẳng hạn, một tuyến đường mới giúp rút ngắn thời gian di chuyển từ Hà Nội đến Hải Phòng từ khoảng 2,5–3 giờ xuống còn 1,5 giờ. Người dân được hưởng lợi từ việc đi lại thuận tiện hơn, nhưng không phải ai cũng nhận ra đây là một phần thành quả của tăng trưởng GDP.

Tương tự, tăng trưởng xuất khẩu có thể đem lại thu nhập cao hơn, tiền thưởng hoặc lương tháng thứ 13 cho người lao động trực tiếp trong các ngành sản xuất, lắp ráp điện tử. Nhưng với những người không làm việc trong các lĩnh vực này, tác động thường ít trực tiếp và khó nhận biết hơn.

Ông Kiên cho rằng lợi ích từ tăng trưởng có thể hiện diện trong đời sống nhưng người dân chưa chắc đã nhận ra ngay. Để cảm nhận rõ hơn, theo ông, cần chú ý đến những thay đổi cụ thể như thu nhập, chất lượng dịch vụ và điều kiện sinh hoạt.

Đầu tư công tạo nền tảng, nhưng hiệu quả phụ thuộc cách triển khai

Một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của Việt Nam hiện nay là đầu tư công. Theo TS Nguyễn Đức Kiên, tổng vốn đầu tư công theo kế hoạch năm 2026 tăng khoảng 30% so với năm trước; giải ngân trong 9 tháng cũng tăng ở mức hai con số.

Đầu tư công không chỉ tạo ra khối lượng sản phẩm tính vào GDP mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người lao động và kích thích các khu vực kinh tế khác tham gia.

Dẫn cách tính thường được các nhà kinh tế sử dụng, ông cho biết một đồng vốn đầu tư công có thể huy động thêm 4–6 đồng vốn từ các thành phần kinh tế khác. Các doanh nghiệp cung cấp máy móc, vận tải, vật liệu và nhân lực cũng có thêm cơ hội kinh doanh khi những dự án hạ tầng được triển khai.

Dù vậy, tăng vốn đầu tư chưa đủ để bảo đảm hiệu quả kinh tế lâu dài. Theo ông Kiên, chất lượng đầu tư còn phụ thuộc vào khả năng lựa chọn dự án, tổ chức thực hiện và kết nối đồng bộ giữa các công trình.

Ông lấy ví dụ sân bay Long Thành: mục tiêu xây dựng một cảng hàng không có tầm vóc khu vực và quốc tế là phù hợp về mặt chiến lược, nhưng việc triển khai kết nối hạ tầng chưa đồng bộ có thể làm giảm hiệu quả khai thác nguồn vốn đầu tư.

Bài học được ông nhấn mạnh là cần đầu tư có trọng điểm, đồng bộ ngay từ đầu, tránh tình trạng hoàn thành một công trình rồi mới phát sinh nhu cầu bổ sung những tuyến kết nối khác.

Theo chuyên gia, hạ tầng giao thông, thủy lợi hay bệnh viện có thể không trực tiếp tạo ra nhiều giá trị gia tăng ngay tại thời điểm xây dựng. Nhưng khi đi vào vận hành, những công trình này giúp giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian vận chuyển, đẩy nhanh vòng quay vốn và tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Vì vậy, hiệu quả của đầu tư công cần được nhìn nhận cả ở giá trị trực tiếp lẫn những lợi ích dài hạn mà công trình đem lại cho nền kinh tế và người dân.

Khơi thông dự án đình trệ để củng cố niềm tin doanh nghiệp

Bên cạnh các dự án mới, TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng việc xử lý những dự án tồn đọng, đình trệ cũng là nguồn lực quan trọng để duy trì đà tăng trưởng.

Theo ông, điểm mấu chốt là phải phân biệt rõ sai phạm hình sự trong hoạt động kinh tế với hoạt động kinh tế của dự án, tránh để việc xử lý sai phạm khiến các dự án phải dừng kéo dài không cần thiết.

Ông dẫn trường hợp Nhà máy nhiệt điện Thái Bình 2 để minh họa cho cách xử lý có thể làm gián đoạn hoạt động dự án trong quá trình thanh tra, kiểm tra. Theo ông, tháo gỡ những điểm nghẽn này không chỉ giúp đưa nguồn lực đang bị đình trệ trở lại hoạt động mà còn tạo niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp. “Đấy cũng là dư địa để năm 2027 chúng ta tiếp tục duy trì được đà tăng trưởng hai con số”, ông nhận định.

Như vậy, để tăng trưởng chuyển hóa thành lợi ích thực tế, bên cạnh việc thúc đẩy các động lực mới, nền kinh tế còn cần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, cải thiện môi trường kinh doanh và đưa những nguồn lực đang bị ách tắc trở lại sản xuất.

Không thể chỉ nhìn GDP để đánh giá chất lượng sống

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, GDP chủ yếu phản ánh quy mô và tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, trong khi chất lượng sống còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như thu nhập, nhà ở, y tế, giáo dục, môi trường và an sinh xã hội.

Ông cho biết từ năm 2005, khi tham gia xây dựng bộ tiêu chí đánh giá Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp, nhóm nghiên cứu đã đề xuất 19 nhóm tiêu chí. GDP chỉ là một trong các tiêu chí thuộc nhóm kinh tế vĩ mô, không phải thước đo duy nhất để đánh giá mức độ phát triển.

Theo ông, việc đánh giá đời sống cần tính đến khả năng đáp ứng những nhu cầu thiết yếu của người dân, thay vì chỉ dựa vào một chỉ số tăng trưởng bình quân.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của sức mua tương đương khi so sánh mức sống giữa các quốc gia, bởi cùng một lượng tiền nhưng khả năng mua hàng hóa và dịch vụ có thể khác nhau đáng kể.

Từ góc nhìn này, nâng cao chất lượng sống không chỉ là làm cho GDP tăng nhanh hơn, mà còn phải cải thiện hệ thống dịch vụ y tế, giáo dục, vui chơi, giải trí và đặc biệt là điều kiện nhà ở.

“Nhà ở” cần được nhìn nhận không chỉ như một tài sản, mà còn là nơi người dân trở về sau giờ làm việc để nghỉ ngơi và tận hưởng cuộc sống, ông Kiên chia sẻ.

Tăng trưởng kinh tế vì thế cần được đánh giá bằng cả kết quả sản xuất, thu nhập và những thay đổi cụ thể trong đời sống. Khi hạ tầng phát huy hiệu quả, doanh nghiệp mở rộng hoạt động, người lao động có thêm thu nhập và các dịch vụ thiết yếu được cải thiện, thành quả tăng trưởng mới có cơ hội lan tỏa rộng hơn.