Gen Z và những 'canh bạc' trên thị trường chứng khoán

Cổ phiếu meme và quyền chọn mang tính “xổ số” đang được nhiều người trẻ xem là con đường để vượt qua giá nhà leo thang, lạm phát và nguy cơ AI cướp việc làm.

Ish Lukhey, 16 tuổi và đang làm bán thời gian tại một trạm xăng. Cậu đã mở tài khoản chứng khoán đầu tiên dưới tên mẹ mình và niềm yêu thích đầu tư nhanh chóng bén rễ.

Đến khi đại dịch Covid-19 khiến các trường học phải đóng cửa, cậu đã là sinh viên năm nhất Đại học. Bị “mắc kẹt” trong nhà cùng bố mẹ ở bang Minnesota, Lukhey vẫn tiếp tục giao dịch, nhưng lần này bằng chính tài khoản Robinhood của mình.

Vào đỉnh điểm của cơn sốt r/wallstreetbets trên Reddit đầu năm 2021 (tạm dịch: đặt cược trên Phố Wall), khi các nhà đầu tư cá nhân đẩy giá những cổ phiếu meme như GameStop tăng dựng đứng, nhiều người tin rằng những người như Lukhey rồi sẽ sớm chán việc nhìn những đường giá nhấp nháy trên màn hình khi cuộc sống bình thường quay trở lại với lớp học, hẹn hò và tiệc tùng.

Nhưng Lukhey, cũng như rất nhiều người khác, không dừng lại.

Anh tham gia diễn đàn r/TheRaceTo100K - cộng đồng dành cho những người đặt mục tiêu đạt giá trị tài sản ròng 100.000 USD, bên cạnh các phiên bản hướng tới tài sản hàng triệu USD.

Hiện là nhân viên bán hàng trong ngành thời trang ở tuổi 23, Lukhey đã tìm thấy trong cộng đồng này những người cùng chia sẻ khát vọng giao dịch để gây dựng vốn, mở doanh nghiệp riêng và sở hữu một ngôi nhà.

"Với chi phí sinh hoạt hiện nay, việc đạt được những mục tiêu trong cuộc sống trở nên rất khó khăn. Ngày trước, chỉ cần một mức thu nhập khá là đủ. Nhưng khi mọi người nhận ra điều đó không còn đúng nữa, họ sẽ phải tự hỏi: Đâu là phương tiện giúp mình gia tăng tài sản?", Lukhey nói.

Khi ranh giới giữa đầu tư và "đánh bạc" ngày càng mờ nhạt

Con người vốn luôn có niềm đam mê với đánh bạc; từ thời cổ đại, con người đã ném xương mắt cá động vật để thử vận may. Nhưng trong lịch sử hiện đại của Mỹ, ranh giới giữa đầu tư và đánh bạc hiếm khi nào trở nên mờ nhạt như hiện nay.

Theo chuyên gia, tỷ trọng giao dịch của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán Mỹ đã tăng gấp đôi trong vòng 15 năm qua.

“

Từng được gọi bằng cái tên thân thuộc là "mom-and-pop investors" (nhà đầu tư nhỏ lẻ), giờ đây họ lại là lực lượng quan trọng thúc đẩy khối lượng giao dịch quyền chọn lập kỷ lục, đặc biệt là các hợp đồng ngắn hạn - nơi chi phí đặt cược có vẻ rẻ nhưng biến động lại cực kỳ lớn.

Thị trường tiền mã hóa vẫn duy trì quy mô trên 2.500 tỷ USD, bất chấp hàng loạt vụ lừa đảo và những đợt lao dốc mạnh. Cược thể thao hiện gần như đã được hợp pháp hóa trên toàn bộ 50 bang của Mỹ. Thậm chí, nếu muốn cá cược xem Tổng thống Mỹ sẽ dùng biệt danh gì để gọi đối thủ hay Elon Musk sẽ đăng bao nhiêu bài trên mạng xã hội X mỗi tuần, bạn cũng có thể làm điều đó.

Không chỉ vì giải trí, mà vì muốn đổi đời

Mạng xã hội và việc "game hóa" trải nghiệm đầu tư chắc chắn đóng vai trò rất lớn. Tuy nhiên, với Lukhey và nhiều người khác, những khoản cược rủi ro cao thực chất là phản ứng hợp lý trước thực trạng nền kinh tế Mỹ: Khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn; giấc mơ sở hữu nhà ngày càng xa vời; AI được dự báo sẽ thay thế nhiều công việc có thu nhập cao.

Trong bối cảnh đó, mục tiêu không còn đơn thuần là giải trí, mà là tìm kiếm cơ hội thăng tiến về tài chính.

Theo Lukhey, việc chỉ mua và nắm giữ các quỹ chỉ số - vốn được xem là con đường an toàn để làm giàu - không còn đủ nữa.

Dù chỉ số S&P 500 đã mang lại mức sinh lời trung bình khoảng 11% mỗi năm trong suốt hai thập kỷ qua, giúp nhiều người Mỹ lớn tuổi gia tăng đáng kể tài sản, thì với những người trẻ gần như bắt đầu từ con số 0, mức lợi nhuận đó không tạo ra nhiều khác biệt.

"Lợi nhuận 10% sẽ rất tuyệt nếu bạn đã có số vốn lớn từ đầu. Nhưng để đạt được các mục tiêu tài chính của mình, tôi cần mức sinh lời cao hơn rất nhiều", Lukhey nói.

Lukhey thường thực hiện những gì anh gọi là các "chiến dịch": Mua quyền chọn mua đối với các cổ phiếu vốn hóa lớn khi giá giảm quá mạnh sau tin xấu.

Để làm được điều này không hề đơn giản.

Thông qua YouTube và nhiều nguồn tài liệu trên Internet, anh tự học các khái niệm như theta, gamma và delta - những tham số quan trọng trong định giá quyền chọn.

"Lúc mới bắt đầu tôi mất rất nhiều tiền", anh nhớ lại.

"Degen" - thế hệ đầu tư kiểu được ăn cả ngã về không

Nhiều người sẽ gọi Lukhey là một "degen" - từ lóng của "degenerate", dùng để chỉ những nhà đầu tư chấp nhận rủi ro cực lớn. Một số khác gọi đó là "chủ nghĩa hư vô tài chính" (financial nihilism), khái niệm được phổ biến bởi podcaster Demetri Kofinas.

“

Khảo sát năm 2025 của Cơ quan Quản lý Ngành Tài chính Mỹ (FINRA) cho thấy: Khoảng 1/3 nhà đầu tư tin rằng họ phải chấp nhận rủi ro lớn mới đạt được mục tiêu tài chính; ở nhóm dưới 35 tuổi, tỷ lệ này lên tới 62%; 29% từng mua cổ phiếu meme hoặc các khoản đầu tư lan truyền trên mạng; 43% giao dịch quyền chọn; 22% đầu tư bằng tiền vay.

Một khảo sát khác của Northwestern Mutual cho thấy: 80% Gen Z; 75% Millennials bị thu hút bởi các khoản đầu tư mang tính đầu cơ vì họ cảm thấy mình đang tụt lại về mặt tài chính.

Lý thuyết hành vi giải thích điều này như thế nào?

Theo Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của hai nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Daniel Kahneman và Amos Tversky: Con người thường đánh giá quá cao xác suất của những sự kiện hiếm xảy ra; khi cảm thấy mình đang tụt lại phía sau, họ sẵn sàng chấp nhận nhiều rủi ro hơn.

Một nghiên cứu học thuật năm 2025 với tên gọi The Inflation Gamble còn cho thấy nhu cầu đối với các cổ phiếu giống "vé số" - những cổ phiếu biến động cực mạnh nhưng có khả năng mang lại lợi nhuận khổng lồ - tăng lên cùng với chi phí sinh hoạt.

Điều này trái ngược với lý thuyết kinh tế truyền thống, vốn cho rằng lạm phát sẽ khiến nhà đầu tư tránh xa những khoản đầu tư rủi ro.

Khi giấc mơ mua nhà trở nên quá xa vời

Một số nghiên cứu gần đây cho thấy xu hướng chấp nhận rủi ro đặc biệt phổ biến ở nhóm người chỉ còn cách việc sở hữu nhà một khoảng rất nhỏ nhưng không thể chạm tới.

Hai nhà nghiên cứu Seung Hyeong Lee (Đại học Northwestern) và Younggeun Yoo (Đại học Chicago) phát hiện: Ở nhóm đã sở hữu nhà, tỷ lệ nắm giữ tiền mã hóa tăng dần theo mức độ giàu có; ở nhóm thuê nhà, tỷ lệ đầu tư crypto lại cao nhất ở tầng lớp thu nhập trung bình.

Khi nhà đất tại địa phương trở nên quá đắt đỏ: Nhóm thu nhập thấp và rất cao đều giảm đầu tư vào tài sản rủi ro; trong khi tầng lớp trung lưu - những người có một khoản tiết kiệm nhưng chưa đủ mua nhà - lại tăng cường đặt cược.

Sau khi xây dựng mô hình thống kê theo dõi hành vi của những người Mỹ sinh năm 1990, các nhà nghiên cứu nhận thấy: Khi người thuê nhà từ bỏ hy vọng mua nhà, họ có xu hướng tiêu dùng nhiều hơn; làm việc ít hơn; chấp nhận nhiều rủi ro tài chính hơn.

"Có vẻ như họ đang cố đánh cược để có thể mua được nhà khi nhận ra rằng con đường truyền thống - chăm chỉ làm việc, tiết kiệm và đầu tư an toàn - không còn đảm bảo đưa họ đến Giấc mơ Mỹ nữa. Điều gì sẽ xảy ra nếu cả một thế hệ đều từ bỏ hy vọng?", Yoo, 30 tuổi, nhận định.

Một số người cho rằng khủng hoảng khả năng chi trả chỉ là cái cớ để các công ty môi giới khai thác bản năng thích đánh bạc vốn có của con người, khiến việc đầu tư trở nên vui vẻ, dễ tiếp cận và có vẻ sinh lời.

Robinhood từng chúc mừng giao dịch đầu tiên của người dùng bằng những màn pháo giấy hoạt hình trước khi phải loại bỏ tính năng này sau nhiều chỉ trích vì biến đầu tư thành trò chơi.

Một số nền tảng còn quảng cáo trực tiếp tới những người đang gặp khó khăn tài chính.

Trong một quảng cáo trên TikTok, Kalshi đăng hình một cô gái kèm dòng chữ: "POV: Tôi sắp không đủ tiền trả tiền thuê nhà, nhưng rồi kiếm được tiền thuê nhà cho hai năm nhờ các dự đoán trên Kalshi. Thật tuyệt vời!".

Quảng cáo này vấp phải làn sóng phản đối. Đại diện Kalshi cho biết đây là sản phẩm do đối tác bên thứ ba thực hiện và công ty đã gỡ bỏ ngay sau khi phát hiện.

Không chỉ muốn giàu mà còn muốn tận hưởng cuộc sống

Một báo cáo của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ năm 2024 cho thấy Millennials nhìn chung vẫn khá giả hơn thế hệ Gen X.

Tuy nhiên, một nghiên cứu đăng trên American Journal of Sociology lại phát hiện khoảng cách giàu nghèo giữa các Millennials lớn hơn nhiều so với thế hệ Baby Boomers ở cùng độ tuổi.

Theo Timothy Fong, Giáo sư lâm sàng chuyên nghiên cứu các hành vi gây nghiện tại Đại học California, Los Angeles (UCLA), sự nổi lên của văn hóa "degen" không chỉ xuất phát từ nhu cầu ổn định tài chính.

Đó còn là mong muốn tận hưởng hiện tại và bắt chước phong cách sống xa hoa tràn ngập trên mạng xã hội. "Người trẻ nhìn những khoản đầu tư rủi ro như một giải pháp, chứ không phải điều cần tiếp cận một cách thận trọng", Fong nói.

Dẫu vậy, ông cũng thừa nhận rằng biến đổi khí hậu, AI và chi phí sinh hoạt ngày càng cao đang tạo nên tâm lý bi quan về tương lai, khiến nhiều người sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn.

Cảm giác "trúng số" trên thị trường chứng khoán

Preston Coots vẫn nhớ lần đầu tiên mình "trúng lớn".

Đúng sinh nhật 19 tuổi, khi đang làm vườn giúp mẹ, anh quyết định dồn toàn bộ số tiền tiết kiệm 3.000 USD vào một cổ phiếu vốn hóa siêu nhỏ mà anh đọc được trên Reddit: Genius Brands International (nay là Kartoon Studios).

Chỉ trong vòng 20 phút, cổ phiếu tăng 10%.

Khi đó Coots mới chỉ mua cổ phiếu lần đầu cách đó không lâu - chính là cổ phiếu Disney vì Disney+ sắp ra mắt. Anh chưa từng đánh bạc hay bước chân vào sòng bạc.

"Có lẽ cảm giác trúng jackpot trong casino cũng như vậy. Tôi thấy mình như một thiên tài. Tôi vừa tạo ra tiền từ hư không", chàng trai hiện 25 tuổi nhớ lại.

Trong nhiều năm sau đó, Coots liên tục theo đuổi cảm giác chiến thắng ấy bằng: Cổ phiếu penny; tiền mã hóa; quyền chọn.

Khi thua lỗ ngày càng nặng, anh càng chấp nhận nhiều rủi ro hơn. Anh nạp cả khoản tiền hỗ trợ Covid-19 của Chính phủ Mỹ vào tài khoản Robinhood và còn vay tiền của anh trai để đầu tư.

Năm ngoái, sau đợt bán tháo trên thị trường do chính sách thuế quan của Mỹ, anh tiếp tục mất sạch.

Dù vậy, Coots vẫn thích tự chọn cổ phiếu hơn là đầu tư vào các quỹ chỉ số vì cho rằng các chỉ số hiện quá phụ thuộc vào làn sóng AI.

Khi các khoản đầu tư gần đây giúp tổng lợi nhuận sau sáu năm đạt khoảng 30%, anh đăng biểu đồ lên diễn đàn r/wallstreetbets.

Trong cùng khoảng thời gian đó, nếu chỉ đầu tư vào S&P 500, số tiền của anh gần như đã tăng gấp đôi. "Đó giống như một màn khoe thành tích, dù kết quả của tôi thực sự rất tệ. Tôi hy vọng ai đó nhìn thấy sẽ nghĩ: 'Mình nên ngừng làm mấy trò đầu tư kiểu degen đi'", Coots cười.

Bằng chứng học thuật: Phần lớn nhà đầu tư cá nhân đều thua cuộc?

Các nghiên cứu học thuật về hoạt động giao dịch của nhà đầu tư cá nhân gần như đều đưa ra kết luận không mấy lạc quan. Phần lớn nhà đầu tư giao dịch quá thường xuyên, phải chịu chi phí giao dịch cao và dễ bị cuốn theo những cơn sốt thị trường cũng như sự tự tin thái quá.

“

Nhà đầu tư cá nhân thường chỉ tham gia khi giá tài sản đã tăng nóng và đang ở gần đỉnh. Chưa đến 1% các nhà giao dịch trong ngày (day trader) có thể duy trì lợi nhuận một cách ổn định.

Brad Barber, Giáo sư Danh dự ngành Tài chính tại Đại học California

Ngay cả ở những lĩnh vực mới như thị trường dự đoán, các bằng chứng ban đầu từ nhiều học giả khác cũng chỉ ra một mô hình tương tự: Nhà đầu tư có xu hướng ưu tiên những khoản cược có xác suất thành công rất thấp nhưng lợi nhuận kỳ vọng rất lớn, trong khi các loại chi phí giao dịch lại dần bào mòn phần lớn thành quả.

"Rất nhiều hành vi này được thúc đẩy bởi cơ chế gây nghiện của mạng xã hội, nơi con người liên tục bị kích thích bởi cảm giác phần thưởng đến từ những khoản lãi nhanh chóng", Barber nhận định.

Môi trường thị trường trong hơn một thập kỷ qua cũng khiến việc phân biệt giữa may mắn và năng lực thực sự trở nên khó khăn hơn.

Điều đó góp phần tạo nên một meme nổi tiếng trên Internet: Một người đàn ông đứng trước gương, chỉ tay vào chính mình và khẳng định: "Không phải vì thị trường tăng giá đâu. Chính anh mới là thiên tài".

Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu một chu kỳ suy giảm kéo dài nữa có khiến làn sóng giao dịch của nhà đầu tư cá nhân xẹp xuống giống như những gì từng xảy ra sau khi bong bóng dot-com vỡ hay không.

"Sẽ có rất nhiều người tìm cách kiếm thêm tiền"

Reid Johal, một nhà giao dịch người Canada hiện sống luân phiên giữa Vancouver và Sydney, biết đến tiền mã hóa lần đầu vào năm 2016 khi đến thăm người anh họ ở Bellevue, bang Washington. Người anh họ này làm nhân viên an ninh nhưng đồng thời tự đào Bitcoin ngay tại nhà.

Hiện 26 tuổi và giao dịch toàn thời gian, Johal cho rằng sự bùng nổ của nhà đầu tư cá nhân đã khiến thị trường phản ứng mạnh hơn với các xu hướng trên mạng xã hội và những câu chuyện đang "gây sốt", tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu cơ như anh.

"Khi TikTok, những câu chuyện đầu tư và các xu hướng theo đà lan truyền khắp nơi, bạn gần như có thể giao dịch mà không cần hiểu về dòng tiền doanh nghiệp hay phải có bất kỳ bằng cấp tài chính nào. Đây là một thị trường vận động theo động lượng", anh nói.

Theo Johal, giao dịch tài chính chính là tấm vé số của thế hệ này - hay như anh gọi, 'Giấc mơ Mỹ của thời đại mới'.

Anh tin rằng xu hướng này sẽ còn phổ biến hơn khi AI khiến ngày càng nhiều người mất việc. "Liệu mọi người rồi sẽ đều tìm đến giao dịch tài chính?. Sẽ có rất nhiều người phải tìm cách kiếm thêm tiền, đúng không?", Johal tự hỏi.

Một nghịch lý của Gen Z

Allison Schrager, nghiên cứu viên cao cấp tại tổ chức nghiên cứu chính sách Manhattan Institute, chỉ ra một nghịch lý thú vị trong hành vi của Gen Z.

“

Ngoài các ứng dụng giao dịch chứng khoán, thế hệ Gen Z thực tế lại được ghi nhận là thận trọng hơn với rủi ro so với các thế hệ trước: Họ hẹn hò ít hơn, uống rượu ít hơn, ít chuyển nơi ở, ít đổi việc và cũng ít khởi nghiệp hơn.

Trong khi một số nhà kinh tế cho rằng điều này phản ánh việc nền kinh tế hiện nay mang lại quá ít cơ hội phát triển, Schrager nhìn nhận đây là một xu hướng kéo dài qua nhiều thế hệ.

Theo bà, khi xã hội ngày càng giàu có, con người lại ngày càng ít chấp nhận những rủi ro mang tính tạo ra giá trị, chẳng hạn như khởi nghiệp hay đổi nghề.

Thay vào đó, sự bùng nổ của các sản phẩm đầu tư mang tính đầu cơ đã mở ra một con đường dễ dàng hơn: Lao vào những khoản cược có xác suất thành công rất thấp nhưng hứa hẹn lợi nhuận khổng lồ - dù phần lớn cuối cùng đều thất bại.

"Điều tôi lo ngại là nếu mọi người chọn đầu cơ như cách để thỏa mãn nhu cầu chấp nhận rủi ro của mình, trong khi xác suất thành công lại rất thấp, thì thói quen đó sẽ ngày càng ăn sâu. Tôi e rằng điều này sẽ khiến nhiều người vỡ mộng và từ đó ngại chấp nhận những rủi ro mang tính tạo dựng hơn, như khởi nghiệp hay đổi nghề", Schrager, nhận định.

Tuy nhiên, Coots và Lukhey - hai người đã giao dịch trên Robinhood nhiều năm - lại nhìn nhận mọi chuyện theo một cách hoàn toàn khác.

Cả hai đều xem việc giao dịch chỉ là bước trung gian để đạt được những mục tiêu lớn hơn trong cuộc sống.

Với Coots, mục tiêu cuối cùng là xây dựng một công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực hạ tầng phục vụ hoạt động trên Mặt Trăng.

Còn với Lukhey, mục tiêu vẫn khá mơ hồ. "Tôi muốn đầu tư vào một cơ hội kinh doanh thực sự khi nó xuất hiện, thay vì chỉ nhìn những con số trên Internet", anh nói.

Bên cạnh đó, anh cũng mong muốn có thể nghỉ hưu sớm. "Tôi muốn có đủ tự do để theo đuổi bất cứ điều gì mình muốn trong cuộc sống. Trong một xã hội tư bản, bạn phải bỏ tiền ra để mua lấy sự tự do của chính mình", Lukhey chia sẻ.