Huy động trực thăng rải 180 tấn cát sỏi xuống sông để ‘cứu’ hệ sinh thái bị tàn phá suốt hơn 100 năm

Dòng sông Abramsån, một phụ lưu của sông Råneälven nằm cách Vòng Bắc Cực khoảng 45km về phía Nam, đang trở thành một trong những dự án phục hồi sông ngòi tiêu biểu nhất khu vực Bắc Âu.

Kể từ năm 2023, tổ chức Rewilding Sweden đã triển khai chương trình kéo dài nhiều năm nhằm khôi phục cấu trúc tự nhiên đã mất của dòng sông sau hàng thập kỷ bị cải tạo phục vụ vận chuyển gỗ.

Dự án bao gồm việc đưa đá, sỏi, cát và gỗ mục trở lại lòng sông, đồng thời tiến hành giám sát khoa học để đánh giá mức độ phục hồi của các loài sinh vật sống dưới đáy.

Dòng sông bị “nắn thẳng” để phục vụ khai thác gỗ

Theo Rewilding Sweden, các hoạt động cải tạo dòng sông bắt đầu từ trước những năm 1880.

Khi đó, để tạo điều kiện cho gỗ trôi thuận lợi từ rừng ra các khu vực chế biến, con người đã loại bỏ nhiều tảng đá lớn, sỏi, thân cây mục và các cấu trúc tự nhiên vốn có tác dụng làm chậm dòng chảy.

Những yếu tố này vốn tạo nên các đoạn ghềnh, hố nước sâu, bãi sinh sản của cá và nơi trú ẩn của nhiều loài côn trùng thủy sinh cũng như trai nước ngọt.

Tại một số khu vực, các công trình bằng gỗ còn được lắp đặt dưới lòng sông để giúp các khúc gỗ dễ dàng trượt đi hơn.

Hậu quả là dòng Abramsån dần trở nên thẳng hơn, chảy nhanh hơn và mất đi sự đa dạng sinh thái vốn có.

Những khúc quanh tự nhiên, vùng nước nông, bãi bồi và các khu vực tiếp giáp giữa sông với bờ gần như biến mất.

Hệ sinh thái đáy sông suy giảm nghiêm trọng

Việc loại bỏ đá lớn và nắn thẳng dòng chảy đã làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc tự nhiên của Abramsån.

Tốc độ nước tăng lên khiến lượng lớn trầm tích mịn như cát và sỏi bị cuốn trôi xuống hạ lưu thay vì tích tụ giữa các khe đá hoặc những vùng nước chảy chậm.

Sự thiếu hụt cát sỏi khiến nhiều sinh vật đáy mất môi trường sống, đồng thời làm suy giảm các khu vực sinh sản quan trọng của cá và trai nước ngọt.

Để đảo ngược tình trạng này, Rewilding Sweden đã đưa các tảng đá lớn trở lại lòng sông, bổ sung gỗ mục và tái tạo hình dạng tự nhiên của dòng chảy.

Tuy nhiên, nhóm thực hiện nhận thấy việc phục hồi lượng cát sỏi bị mất có thể mất hàng thế kỷ nếu chỉ dựa vào các quá trình tự nhiên.

Trực thăng rải 180 tấn cát sỏi từ trên không

Năm 2024, dự án bước vào một giai đoạn đặc biệt khi 180 tấn cát và sỏi được vận chuyển bằng trực thăng tới những đoạn sông đã được phục hồi trước đó.

Vật liệu được thả xuống nhiều vị trí khác nhau thay vì tập trung ở một điểm.

Mục tiêu là lấp đầy các khe hở giữa những tảng đá lớn, tái tạo các vi môi trường sống vốn tồn tại ở những dòng sông ít bị tác động bởi con người.

Theo ông Vebjørn Kveberg Opsanger, nghiên cứu sinh tiến sĩ thuộc Viện Nghiên cứu Thiên nhiên Na Uy (NINA), việc bổ sung trầm tích có thể đặc biệt có lợi cho các loài động vật không xương sống sống dưới đáy sông.

Những sinh vật này đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên và góp phần lọc nước.

Việc khôi phục lớp nền vật chất của lòng sông được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để các quần thể sinh vật này dần phục hồi.

Các nhà khoa học theo dõi từng thay đổi của hệ sinh thái

Dự án không chỉ dừng ở hoạt động phục hồi mà còn được xem như một thí nghiệm sinh thái quy mô lớn.

Trước khi cát và sỏi được thả xuống, các nhà nghiên cứu đã lấy mẫu sinh vật đáy để xác định hiện trạng hệ sinh thái.

Hoạt động giám sát sẽ tiếp tục trong giai đoạn 2025 đến 2026.

Một đoạn sông đã được phục hồi nhưng không bổ sung cát sỏi được giữ lại làm khu vực đối chứng, giúp các nhà khoa học đánh giá chính xác tác động của biện pháp mới.

Các chuyên gia cho biết kết quả sẽ không xuất hiện ngay lập tức.

Quá trình tái định cư của sinh vật phụ thuộc vào việc chúng di chuyển từ những khu vực lân cận tới, đồng thời phụ thuộc vào khả năng cát và sỏi duy trì ổn định trong lòng sông.

Một phần vật liệu cũng sẽ tiếp tục bị dòng nước cuốn đi, vốn là hiện tượng tự nhiên của hệ sinh thái sông ngòi.

Mục tiêu là khôi phục khả năng tự chữa lành của thiên nhiên

Theo Rewilding Sweden, dự án không nhằm tái tạo chính xác Abramsån như ở một thời điểm nào đó trong lịch sử.

Thay vào đó, nhóm thực hiện muốn trả lại cho dòng sông những yếu tố cơ bản nhất gồm cấu trúc tự nhiên, động lực dòng chảy và sự kết nối với hệ sinh thái xung quanh.

Thông qua việc phục hồi các quá trình tự nhiên, dự án kỳ vọng sẽ mở rộng môi trường sống cho côn trùng thủy sinh, cải thiện khu vực sinh sản của cá, hỗ trợ các loài nhuyễn thể lọc nước và thúc đẩy sự phục hồi lâu dài của toàn bộ thung lũng sông Råneälven.

Dự án cũng cho thấy một xu hướng ngày càng phổ biến trong công tác bảo tồn môi trường hiện đại: sử dụng công nghệ, thiết bị chuyên dụng và các giải pháp kỹ thuật để tái tạo những điều kiện vật lý cần thiết, từ đó giúp thiên nhiên tự phục hồi theo cách của riêng mình.