Liệt sĩ, nhà thơ nổi tiếng hy sinh khi mới 28 tuổi, hơn 40 năm sau được truy tặng danh hiệu Anh hùng

Trong nền văn học cách mạng Việt Nam thời chống Mỹ, Lê Anh Xuân (tên thật Ca Lê Hiến) là gương mặt tiêu biểu của lớp trí thức trẻ lên đường ra trận.

Ông vừa cầm bút, vừa cầm súng, dùng thơ ca để khơi dậy lý tưởng, niềm tin và vẻ đẹp của con người giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Sinh ra trong gia đình trí thức yêu nước

Lê Anh Xuân sinh năm 1940, trong một gia đình trí thức yêu nước ở Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Cha ông là Ca Văn Thỉnh, nhà giáo, nhà hoạt động cách mạng từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng. Ông từng giữ chức Ủy viên Ủy ban Nhân dân tỉnh Bến Tre, Chủ nhiệm Kỳ bộ Việt Minh Nam Bộ, Ủy viên Ủy ban Kháng chiến hành chính Nam Bộ, Vụ trưởng Vụ Á - Phi (Bộ Ngoại giao), Tổng lãnh sự Indonesia và Giám đốc Thư viện Khoa học xã hội Trung ương.

Mẹ ông tên Lê Thị Tài, cũng là cán bộ cách mạng, từng giữ nhiều trọng trách trong phong trào Phụ nữ Cứu quốc và Liên hiệp Phụ nữ Trung ương.

Lê Anh Xuân là một trong 6 người con của gia đình. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, gia đình ông đều thoát ly, tham gia công tác tại các cơ quan kháng chiến ở Nam Bộ. Những năm thơ ấu, ông sống cùng cha mẹ tại vùng căn cứ miền Tây Nam Bộ. Năm 1952, khi mới 15 tuổi, ông đã làm việc tại một nhà in thuộc Sở Giáo dục Nam Bộ.

Năm 1954, Lê Anh Xuân theo gia đình tập kết ra Bắc, học tại Trường học sinh miền Nam ở Hải Phòng, sau đó vào Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Tốt nghiệp đại học loại ưu, ông được giữ lại trường làm giảng viên, giảng dạy Lịch sử thế giới cổ đại tại Khoa Sử.

Dù có cơ hội tiếp tục con đường nghiên cứu khi được cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh, ông vẫn lựa chọn trở về miền Nam. Cuối năm 1964, ông tình nguyện lên đường, công tác tại Tiểu ban Giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam, sau đó chuyển sang ngành văn, công tác tại Hội Văn nghệ Giải phóng.

Quyết định trở về Nam xuất phát từ nỗi nhớ quê hương và khát vọng được trực tiếp góp sức cho cuộc chiến đấu. Từ một giảng viên trẻ đang có tương lai rộng mở, ông trở thành người trí thức - chiến sĩ, mang theo ngòi bút và lý tưởng của mình vào chiến trường.

Sau nhiều lần đề đạt nguyện vọng, ngày 16/9/1964, Lê Anh Xuân nhận quyết định điều động về Ủy ban Thống nhất Trung ương, chuẩn bị trở lại miền Nam công tác và chiến đấu.

Ngày 22/12/1964, ông lên đường đi B (chiến trường miền Nam). Khi vào chiến trường, ông chọn bút danh Lê Anh Xuân và công tác tại Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam. Sau đó, ông chuyển về Hội Văn nghệ Giải phóng miền Nam.

Những năm tháng chiến trường đã trở thành nguồn cảm hứng để Lê Anh Xuân sáng tác nhiều tác phẩm viết về quê hương, miền Nam như Tiếng gà gáy, Nhớ mưa quê hương, Trở về quê nội... Trong đó, Dáng đứng Việt Nam là tác phẩm nổi tiếng nhất, được ông viết không lâu trước ngày hy sinh.

Ngày 24/5/1968, trong đợt II của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, đồng chí Lê Anh Xuân hy sinh. Ông ra đi ở tuổi 28, khép lại cuộc đời ngắn ngủi nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong nền thơ ca cách mạng Việt Nam.

Sau khi hy sinh, Lê Anh Xuân được trao tặng Huân chương Giải phóng hạng Nhất, Bằng Tổ quốc ghi công. Đặc biệt, năm 2001, ông được nhà nước truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật và danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân năm 2011.

Tên ông cũng được đặt cho một đường phố ở TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội và Quảng Bình cũ (nay là Quảng Trị).

Theo Cổng thông tin điện tử Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, đến tháng 7/2026, gia đình vẫn chưa tìm thấy hài cốt liệt sĩ Lê Anh Xuân. Thân nhân ông kỳ vọng chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt các Anh hùng liệt sĩ sẽ tiếp tục mang lại tin vui, đưa thêm nhiều liệt sĩ trở về với gia đình.

Không chỉ Lê Anh Xuân, gia đình ông còn có nhiều người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Nghệ sĩ Ưu tú Ca Lê Hồng là chị gái của ông.

Tại phòng trưng bày của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, hồ sơ đi B của Ca Lê Hiến được lưu giữ bên cạnh hồ sơ của cha ông, Giáo sư Ca Văn Thỉnh. Theo đó, sau khi con trai hy sinh, Giáo sư Ca Văn Thỉnh vẫn lên đường trở lại miền Nam theo yêu cầu của Trung ương để góp sức xây dựng thành phố sau ngày đất nước thống nhất. Khi ấy, ông đã ngoài 70 tuổi.

Giáo sư Ca Văn Thỉnh được đánh giá là một trong những người đặt nền móng cho nghiên cứu văn hóa Nam Bộ, đặc biệt ở lĩnh vực văn học dân gian, bên cạnh nhiều công trình về văn học viết, thơ văn yêu nước, lịch sử văn học và giáo dục Nam Bộ.

Những đóng góp của ông được ghi nhận khi tên ông được đặt cho một trường học, một tuyến đường tại Bến Tre và một tuyến đường ở TP. Hồ Chí Minh.

Bài thơ làm nên một Lê Anh Xuân bất tử

Nhắc đến nhà thơ Lê Anh Xuân, những người yêu thơ ca Việt nhớ ngay đến tác phẩm Dáng đứng Việt Nam. Từ một khoảnh khắc giữa chiến trường khốc liệt, nhà thơ trẻ đã ghi lại hình ảnh người chiến sĩ trong tư thế hiên ngang, bất khuất. Dáng đứng của một con người cụ thể vì thế trở thành biểu tượng cho cả một thế hệ chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh vì độc lập dân tộc.

Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhất

Nhưng anh gượng đứng lên tỳ súng lên xác trực thăng

Và anh chết trong khi đang đứng bắn

Máu anh phun theo đạn lửa cầu vồng…

Thơ Lê Anh Xuân hòa quyện giữa chất hùng ca và trữ tình, vừa nhẹ nhàng, sâu lắng, vừa mang cảm hứng lịch sử, thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và tâm tư của thế hệ thanh niên thời chống Mỹ. Qua những tác phẩm như Không đâu như ở miền Nam, Về Bến Tre, Qua Ấp Bắc... ông bày tỏ niềm tự hào về miền Nam và ngợi ca những người anh hùng, từ những nhân vật lịch sử đến những con người bình dị sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc.

Dù cuộc đời và sự nghiệp ngắn ngủi, Lê Anh Xuân vẫn để lại dấu ấn qua các tập thơ Tiếng gà gáy (1965), Không đâu như ở miền Nam (in chung, 1968), Hoa dừa (1971), Thơ Lê Anh Xuân (1981) cùng truyện ngắn Giữ đất (1966).

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy cùng văn nghệ sĩ thành phố dâng hương các Anh hùng liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng - Cổng thông tin điện tử Thành ủy TP. Hồ Chí Minh

Dáng đứng Việt Nam, tạc vào thế kỷ - Tiền phong

Lê Anh Xuân, tượng đài thơ bất tử - Thanh niên.