Nhân vật huyền thoại của Việt Nam 13 tuổi đỗ Trạng nguyên, 2 lần khiến sứ thần Trung Quốc nể phục, được lập đền thờ ở 32 địa phương

Trạng nguyên Nguyễn Hiền sinh năm 1234 (một số tài liệu ghi năm 1235) tại làng Dương Miện, huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường, lộ Sơn Nam (nay thuộc Nam Trực, Ninh Bình). Ông sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo và sớm chịu cảnh mồ côi cha từ nhỏ. Hai mẹ con sống nương tựa nhau trong một túp lều nhỏ cạnh chùa làng.

Thiên Trường thời nhà Trần là vùng đất địa linh nhân kiệt, nổi tiếng với truyền thống hiếu học và tinh thần thượng võ. Dù hoàn cảnh gia đình gieo neo, thiếu thốn, Nguyễn Hiền lại sở hữu trí thông minh thiên bẩm và tư duy khác người.

Do không có tiền theo học chính thức, ông ngày ngày đi chăn trâu và lân la bên ngoài cửa lớp học của chùa làng để nghe giảng nhờ.

Sách vở của cậu bé nghèo là lưng trâu hay nền cát mịn, còn bút viết chính là ngón tay hoặc mảnh gạch vỡ. Sư ông trong chùa thấy cậu bé tuy nhỏ tuổi nhưng ham học, học một biết mười nên đã thương tình cho mượn sách vở. Nhờ đó, trí tuệ của Nguyễn Hiền phát triển vượt bậc, nhanh chóng vượt xa các bạn đồng lứa và giỏi hơn cả những sĩ tử lớn tuổi trong vùng.

Năm 11 tuổi, tiếng tăm thần đồng của Nguyễn Hiền lan xa tới tận kinh đô. Nhận được tin đồn, một sĩ tử họ Đặng tự cho mình là am hiểu rộng khắp đã tìm đến tận nhà để thử tài văn bút.

Người này đưa ra đề phú "Phượng hoàng sào a, kỳ lân du úc" và yêu cầu Nguyễn Hiền làm thơ sao cho mỗi câu đều phải mang tên một loài cầm thú. Không cần suy nghĩ lâu, cậu bé 11 tuổi lập tức ứng khẩu: "Phi long kiên chiểu/Mã bất xuất hà/Ý bỉ Hữu Hùng chi thế/Ấp vu Duyên Lộc chi a" (tạm dịch: Rồng không bay lên nơi ao hồ/Ngựa không từ sông phi ra/Đẹp thay đời có họ Hữu Hùng/Làm nhà ở nơi Duyên Lộc).

Câu đối đáp sắc bén, chuẩn mực cả về niêm luật lẫn ý nghĩa khiến người họ Đặng thán phục và không tiếc lời ca tụng cậu là "Thiên tài!". Ngay trong năm đó, Nguyễn Hiền tham dự kỳ thi Hương và xuất sắc đỗ đầu, nhận danh hiệu Giải nguyên.

Kỳ tích khoa bảng lịch sử nước nhà

Vào năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 (năm 1247), dưới triều vua Trần Thái Tông, triều đình mở khoa thi Đại khoa để chiêu mộ hiền tài phục vụ đất nước. Đây là kỳ thi có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử khoa bảng Việt Nam khi lần đầu tiên triều đình đặt ra danh hiệu "Tam khôi" để vinh danh 3 vị sĩ tử đứng đầu. Nguyễn Hiền, khi đó mới tròn 13 tuổi, đã vượt qua hàng ngàn sĩ tử trong thiên hạ để đỗ Trạng nguyên.

Kỳ thi năm 1247 cũng ghi danh sử sách khi cả 3 người đỗ đầu đều ở độ tuổi rất trẻ: Trạng nguyên Nguyễn Hiền 13 tuổi, Bảng nhãn Lê Văn Hưu 18 tuổi và Thám hoa Đặng Ma La 14 tuổi. Với kết quả này, Nguyễn Hiền chính thức trở thành vị Khai quốc Trạng nguyên (Trạng nguyên đầu tiên của khoa thi đặt danh hiệu Tam khôi) và giữ kỷ lục Trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử dân tộc.

Tuy nhiên, một sự cố hy hữu đã xảy ra ngay tại buổi yết kiến nhà vua. Khi vua Trần Thái Tông ngự ở sân đình gặp các tân khoa và cất tiếng hỏi Trạng nguyên học từ ai, Nguyễn Hiền quỳ tâu: "Thần sinh nhi tri chi, hữu nghi tắc vấn tăng nhất nhị tự" (Thần sinh ra đã biết, có điều gì không hiểu mới hỏi ông sư ở chùa làng).

Vua Thái Tông nhận thấy Trạng nguyên tuổi còn quá nhỏ, lời lẽ tuy thật thà nhưng có phần tự tin thái quá và chưa thạo phép tắc lễ nghi triều đình. Do đó, nhà vua quyết định chưa ban mũ áo vinh quy bái tổ mà hạ chỉ cho người hộ tống Trạng về quê học thêm lễ nghi 3 năm rồi mới bổ dụng.

Dù phải lủi thủi trở về quê nhà khi vừa lập nên kỳ tích, Nguyễn Hiền không hề nản lòng. Ông tiếp tục miệt mài đọc sách, đồng thời vẫn giữ nét hồn nhiên của tuổi thơ khi tham gia các trò chơi dân gian như thả diều, đánh khăng cùng bè bạn trong làng.

Hai lần "đánh giặc bằng bút"

Thời gian Nguyễn Hiền ở quê cũng là lúc phương Bắc có nhiều biến động khi quân Mông Cổ bắt đầu dòm ngó xuống phía Nam. Sứ giả Mông Cổ thường xuyên sang nước ta dò xét thực lực và đưa ra những thách thức hiểm hóc nhằm thử phán đoán của triều đình nhà Trần.

Chiến công đầu tiên gắn liền với trí tuệ đối ngoại của Nguyễn Hiền là lần sứ giả Mông Cổ mang sang một bức thư bí ẩn chỉ vỏn vẹn 4 câu thơ: "Lưỡng nhật bình đầu nhật/Tứ sơn điên đảo sơn/Lưỡng vương tranh nhất quốc/Tứ khẩu tung hoành gian".

Cả triều đình loay hoay không giải mã được thông điệp. Vua Trần Thái Tông sực nhớ tới Trạng nguyên trẻ tuổi liền sai sứ giả về làng Dương Miện triệu ông về kinh.

Khi sứ giả tìm đến, Nguyễn Hiền đang nằm ngửa bụng trên một gò đất giữa đồng. Thấy lạ, sứ giả hỏi thì ông đáp mình đang "phơi sách" (về sau gò đất này được dân gian gọi là cồn Phơi Sách). Nguyễn Hiền còn thẳng thắn nhắn lại rằng nhà vua chê ông chưa biết lễ, nhưng nay cử người triệu về cũng chưa giữ đúng lễ nên ông chưa thể đi. Vua Trần Thái Tông giật mình nhận ra sơ suất, lập tức sai mang mũ áo, xe ngựa về đón Trạng nguyên lên kinh theo đúng nghi lễ.

Vừa nhìn qua bức thư của sứ Mông Cổ, Nguyễn Hiền đã lập tức giải mã. Ông chỉ ra cả 4 câu thơ đều là nghệ thuật chiết tự để mô tả một chữ Điền: 2 chữ Nhật ghép lại, 4 chữ Sơn quay đầu vào nhau, 2 chữ Vương đè lên nhau và 4 chữ Khẩu xếp thành hàng. Lời giải sắc bén giúp triều đình giữ vững quốc thể, khiến sứ giả Mông Cổ vô cùng thán phục và nhận định nước Nam có tài năng kiệt xuất, chưa thể dễ dàng xâm lược.

Lần thứ hai, sứ Mông Cổ gửi sang một bức thư chỉ vỏn vẹn hai chữ "Thanh Thúy". Nguyễn Hiền lướt qua liền phê ngay vào thư 5 chữ: "Thập nhị nguyệt xuất tốt", đồng thời khuyên nhà vua lập tức điều quân ra biên giới phòng thủ.

Ông giải thích rằng chữ "Thanh" được chiết từ bộ Thập, Nhị và Nguyệt; chữ "Thúy" chiết từ bộ Xuất và Tốt, nghĩa là giặc sẽ động binh vào tháng 12. Quả nhiên, khi quân Mông Cổ tới biên giới, thấy đại quân nhà Trần đã dàn trận phòng thủ kiên cố nên đành phải lẳng lặng rút quân.

Bên cạnh tài giải mật mã, Nguyễn Hiền còn giải quyết thử thách "xâu chỉ qua ruột con ốc xoắn" do sứ thần phương Bắc đưa ra. Trong khi các quan lại trong triều bế tắc, ông đã dạy trẻ chăn trâu bài đồng dao: "Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng/Bên thì lấy giấy mà bưng/Bên thì bôi mỡ kiến mừng kiến sang". Lời giải thông minh này đã khiến sứ thần phương Bắc hoàn toàn nể phục.

Sau những chiến công "đánh giặc bằng bút" lừng lẫy, vua Trần Thái Tông chính thức phong Nguyễn Hiền làm Ngự sử đài kiêm Đông các đại học sĩ, Thượng thư bộ Công. Trên cương vị Thượng thư bộ Công, xuất thân từ vùng hạ lưu sông Hồng thường xuyên chịu thiên tai, ông là người đầu tiên đề xuất triều đình cho nhân dân đắp đê quai vạc ven sông Hồng để bảo vệ mùa màng.

Về mặt quân sự, ông cho mở rộng các võ đường để rèn luyện quân sĩ. Đến năm Ất Hợi, khi giặc Chiêm Thành quấy nhiễu biên cương, Nguyễn Hiền được vua giao nhiệm vụ cầm quân xuất trận. Ông nhanh chóng đánh dẹp quân giặc, thu quân về Vũ Minh Sơn khao thưởng và được nhà vua ban tặng chức "Đệ nhất hiển quý quan".

Cuộc đời đoản mệnh nhưng để lại di sản muôn đời

Dù là 1 hiền tài trăm năm có một của đất nước, cuộc đời Nguyễn Hiền lại vô cùng ngắn ngủi. Vào ngày 14/8 năm Bính Tý (1256), ông trút hơi thở cuối cùng sau một cơn bệnh nặng khi mới vừa tròn 21 tuổi.

Vua Trần Thái Tông thương tiếc tài năng hiếm có đã truy phong ông làm "Đại vương thành hoàng", đồng thời ban chiếu cho nhân dân lập đền thờ ông tại 32 địa phương, trong đó nổi bật có đền thờ tại quê nhà Dương A (Ninh Bình ngày nay) và đình Lại Đà (Đông Anh, Hà Nội). Để thể hiện sự tôn kính và tránh phạm húy tên ông, vùng đất huyện Thượng Hiền sau đó cũng được triều đình đổi tên thành huyện Thượng Nguyên.

Ngày nay, đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền tại Ninh Bình vẫn được lưu giữ trang nghiêm. Nơi đây hiện còn bảo tồn nhiều bài vị, sắc phong qua các triều đại, cùng bài văn trong cuốn Ngọc phả ca ngợi tài năng bất tử của ông: "Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc / Vạn niên thiên tuế lập tam tài" (Mười hai tuổi khai khoa hai nước / Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài).

Ngôi đền không chỉ là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia mà còn là điểm tựa tâm linh, nơi các thế hệ học sinh, sinh viên tìm về để thắp hương tri ân và noi theo tấm gương hiếu học, lòng yêu nước kiên trung của vị Trạng nguyên trẻ nhất lịch sử Việt Nam.