Phát hiện xác tàu chở 200 tấn vàng bạc và đá quý, trị giá 515.280 tỷ đồng ở độ sâu 600m dưới đáy biển

Tàu chiến San José từ lâu được biết đến là một trong những xác tàu đắm nổi tiếng và có giá trị nhất thế giới, thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới khảo cổ học. Con tàu chìm vào năm 1708 sau trận hải chiến ác liệt với hải quân Anh ngoài khơi thành phố Cartagena, Colombia.

Theo các tài liệu lịch sử, San José là một trong những chiến hạm lớn nhất của hạm đội Tây Ban Nha thời bấy giờ, được trang bị 3 cột buồm và 62 khẩu pháo. Khi gặp nạn, con tàu đang vận chuyển khoảng 200 tấn vàng, bạc và đá quý thô từ Nam Mỹ về châu Âu. Kho báu này được ước tính có giá trị lên tới 20 tỷ USD (khoảng 515.280 tỷ đồng), khiến San José được mệnh danh là "xác tàu đắm đắt giá nhất thế giới".

Năm 1982, một công ty trục vớt của Mỹ tuyên bố đã phát hiện xác tàu ở độ sâu khoảng 600m. Trong các hoạt động khảo sát dưới biển sâu, thiết bị lặn tự hành REMUS 6000 do Viện Hải dương học Woods Hole (WHOI, Mỹ) phát triển đã được sử dụng để ghi hình và nghiên cứu khu vực xác tàu. Thiết bị này có khả năng hoạt động ở độ sâu tới 6.500m, hỗ trợ các chuyên gia tiếp cận những khu vực khó khảo sát dưới đáy đại dương.

Đến năm 2015, Chính phủ Colombia chính thức thông báo đã xác định được vị trí của tàu San José tại vùng biển ngoài khơi thành phố cảng Cartagena.

Khi công bố phát hiện, Tổng thống Colombia khi đó là Juan Manuel Santos khẳng định: "Đây là kho báu giá trị nhất từng được tìm thấy trong lịch sử nhân loại". Ông đồng thời bày tỏ sự tưởng nhớ đối với khoảng 600 người đã thiệt mạng trong thảm kịch đắm tàu xảy ra hơn ba thế kỷ trước.

Thông tin về kho báu khổng lồ gồm vàng, bạc và đá quý nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế, đồng thời làm dấy lên những tranh chấp phức tạp về quyền sở hữu giữa nhiều quốc gia và các bên liên quan.

Colombia khẳng định xác tàu San José cùng toàn bộ hàng hóa bên trong thuộc quyền sở hữu của nước này. Chính phủ Colombia cũng từng đề xuất bán một phần kho báu nhằm huy động kinh phí phục vụ dự án khai quật, nghiên cứu và bảo tồn con tàu với quy mô lớn.

Tuy nhiên, kế hoạch này vấp phải sự phản đối của UNESCO. Năm 2018, tổ chức này đã lên tiếng khi Chính phủ Colombia có ý định đấu giá một số hiện vật được tìm thấy nhằm trang trải chi phí phục hồi và bảo tồn xác tàu.

Trong văn bản gửi Bộ trưởng Văn hóa Colombia, UNESCO nêu rõ: "Việc cho phép khai thác thương mại Di sản Văn hóa của Colombia đi ngược lại các tiêu chuẩn khoa học và các nguyên tắc đạo đức quốc tế được nêu rõ trong Công ước Di sản Văn hóa dưới nước của UNESCO".

Trong khi đó, Tây Ban Nha cũng đưa ra yêu sách chủ quyền đối với xác tàu và kho báu bên trong. Quốc gia này lập luận rằng, theo các nguyên tắc của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, tàu chiến vẫn thuộc quyền sở hữu của quốc gia treo cờ ban đầu. Tuy nhiên, do Colombia chưa phê chuẩn công ước này, những bất đồng giữa hai nước vẫn chưa tìm được hướng giải quyết thống nhất.

Ngoài Colombia và Tây Ban Nha, cộng đồng người bản địa Qhara Qhara tại Bolivia cũng lên tiếng yêu cầu được công nhận quyền đối với kho báu trên tàu San José.

Theo báo cáo công bố năm 2019, đại diện cộng đồng Qhara Qhara cho rằng tổ tiên của họ từng bị thực dân Tây Ban Nha cưỡng bức lao động, khai thác bạc tại mỏ Cerro Rico. Vì vậy, họ lập luận rằng một phần tài sản được vận chuyển trên tàu có nguồn gốc từ sức lao động của người bản địa và cộng đồng này có quyền đưa ra yêu sách đối với số tài sản đó.

Sự tham gia của nhiều bên với những lập luận khác nhau khiến tranh chấp liên quan đến San José trở nên phức tạp và đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm.

Sau hơn 300 năm nằm dưới đáy biển, San José không chỉ được chú ý bởi giá trị khổng lồ của kho báu mà còn được đánh giá là một di sản đặc biệt quan trọng về lịch sử và khảo cổ học. Nhằm bảo tồn con tàu cùng những hiện vật còn sót lại, các quan chức Colombia từng tuyên bố sẵn sàng đầu tư hơn 1 tỷ USD cho hoạt động khai quật, nghiên cứu và bảo vệ di sản này.

Theo các chuyên gia, giá trị lớn nhất của San José không đơn thuần nằm ở hàng trăm tấn vàng, bạc hay đá quý, mà còn ở những tư liệu lịch sử, văn hóa và khảo cổ quý giá được lưu giữ dưới đáy biển suốt nhiều thế kỷ.

Việc khai quật, nghiên cứu và bảo tồn xác tàu được kỳ vọng sẽ góp phần làm sáng tỏ một giai đoạn quan trọng trong lịch sử hàng hải thế giới, đồng thời cung cấp thêm những bằng chứng về hoạt động giao thương, khai thác tài nguyên và các mối quan hệ giữa những nền văn minh trong quá khứ.