Siêu dự án đường sắt 933km vẫn chưa thể khởi công sau hơn thập kỷ chờ đợi, vốn đầu tư lên tới 167.000 tỷ đồng

Tuyến đường sắt dài 933km có tên Ferrogrão, giúp kết nối Sinop thuộc bang Mato Grosso với Miritituba ở Pará, chạy dọc theo hành lang của tuyến cao tốc BR-163.

Mục tiêu của Ferrogrão là vận chuyển đậu tương, ngô và khô đậu tương từ vùng Trung Tây Brazil tới các cảng thuộc khu vực Vành đai phía Bắc, rút ngắn quãng đường từ các cánh đồng đến tàu chở hàng.

Hiện nay, phần lớn lượng nông sản này được vận chuyển bằng xe tải, khiến BR-163 thường xuyên rơi vào cảnh ùn tắc mỗi mùa thu hoạch.

Bước sang tháng 9, dự án đã nhận được phán quyết ủng hộ từ Tòa án Tối cao và Tòa Kiểm toán Liên bang (TCU), nhưng lịch đấu thầu vẫn liên tục bị lùi đến mức giới trong ngành không còn nhớ nổi bao nhiêu lần.

Quy mô tài chính của dự án phần nào lý giải vì sao Ferrogrão liên tục bị trì hoãn. Theo Cơ quan Vận tải Đường bộ Quốc gia Brazil (ANTT), chi phí đầu tư xây dựng ước tính khoảng 33 tỷ Real (tương đương 167.600 tỷ đồng), trong khi tổng chi phí vận hành trong suốt thời hạn hợp đồng có thể lên tới 103,8 tỷ Real.

Doanh nghiệp thắng thầu sẽ phải đảm nhận việc bảo trì tuyến đường sắt, đoàn tàu và toàn bộ hoạt động khai thác trong gần 7 thập kỷ trên một hành lang chạy qua khu vực phía Nam Amazon.

Tòa án gỡ nút thắt từng khiến toàn bộ dự án đình trệ

Trong nhiều năm, Ferrogrão bị mắc kẹt tại một điểm mấu chốt không liên quan đến vấn đề kỹ thuật hay xây dựng, mà nằm ở câu chuyện đất đai được bảo vệ.

Tuyến đường sắt phụ thuộc vào Luật số 13.452 năm 2017, trong đó thu hẹp một phần diện tích Vườn quốc gia Jamanxim ở Pará để dành đất cho tuyến đường sắt.

Đạo luật này sau đó bị thách thức tại vụ kiện về tính vi hiến số 6553, với lập luận rằng việc loại khoảng 862ha khỏi khu vực được bảo vệ bằng một đạo luật thông thường là trái Hiến pháp.

Tòa án Tối cao Liên bang Brazil đã hoàn tất quá trình xét xử và xác nhận tính hợp pháp của đạo luật. Kết quả cho thấy phán quyết được thông qua với đa số áp đảo, với 8 thẩm phán bỏ phiếu ủng hộ và 2 người phản đối.

Lịch trình vẫn tiếp tục để ngỏ

Rào cản thứ hai là Tòa Kiểm toán Liên bang (TCU). Một phán quyết trước đó đã đình chỉ quá trình nhượng quyền, trong khi ANTT và Bộ Giao thông Brazil kháng nghị.

Sau đó, Thẩm phán thay thế Marcos Bemquerer Costa chấp thuận kháng nghị của 2 cơ quan và dỡ lệnh đình chỉ. Nhờ vậy, thủ tục nhượng quyền Ferrogrão có thể được tiếp tục.

Tuy nhiên, đây cũng là điểm khiến dự án Ferrogrão trở nên khó xử. Dù Tòa án Tối cao đã bật đèn xanh và TCU không còn cản trở, lịch trình vẫn chưa ổn định.

Chính phủ hiện đặt mục tiêu công bố hồ sơ mời thầu vào tháng 6 và tổ chức đấu giá vào tháng 9/2026, trong khi một bộ phận thị trường đã đặt cược rằng cuộc cạnh tranh sẽ tiếp tục bị đẩy sang sau năm 2026.

Đây không phải lần đầu tiên Ferrogrão được tuyên bố là sắp triển khai. Dự án đã nhiều lần được kỳ vọng sẽ khởi công từ những năm 2010.

Nhưng sau mỗi vòng nghiên cứu, khiếu kiện và kháng nghị, thời điểm thực hiện lại bị đẩy lùi thêm.

Nếu cuộc đấu giá diễn ra vào tháng 9, Ferrogrão sẽ trở thành dự án đường sắt tư nhân lớn nhất từng được nhượng quyền tại Brazil.