Siêu dự án đường sắt hơn 175.000 tỷ đồng chậm tiến độ 8 năm, dễ bị nền kinh tế lớn thứ 2 Đông Nam Á xóa sổ

Việc Thái Lan có khả năng chấm dứt thỏa thuận siêu dự án đường sắt tốc độ cao kết nối 3 sân bay sau hơn 8 năm trì hoãn đang trở thành bài kiểm tra đầu tiên đối với niềm tin của giới đầu tư, ngay trước khi nước này triển khai làn sóng các dự án giao thông theo hình thức đối tác công - tư (PPP) trị giá 140 tỷ baht (gần 109.398 tỷ đồng).

Tuyến đường sắt tốc độ cao kết nối các sân bay Don Mueang, Suvarnabhumi và U-Tapao vốn được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những huyết mạch giao thông chính của Hành lang Kinh tế Phía Đông (EEC). Tuy nhiên, dự án hiện đang tiến tới thời điểm quyết định liệu thỏa thuận đầu tư chung giữa Tổng Công ty Đường sắt Quốc gia Thái Lan (SRT) và Công ty TNHH Asia Era One (liên quan đến Tập đoàn CP) có thể tiếp tục hay không.

Theo kế hoạch, tuyến đường sắt cao tốc này sẽ nối sân bay Don Mueang và Suvarnabhumi ở Bangkok với sân bay U-Tapao tại tỉnh Rayong, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian và chi phí di chuyển, đồng thời giúp du khách tập trung tại Bangkok dễ dàng tiếp cận các khu vực khác của Thái Lan.

Tờ Thai Enquirer đưa tin tuyến đường sắt này dài 220km, dự án có tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 224,5 tỷ baht (khoảng 6,67 tỷ USD, tức hơn 175.427 tỷ đồng). Nhật báo The Nation cho hay dự án đã đình trệ hơn 8 năm kể từ khi phát hành hồ sơ mời thầu vào ngày 30/5/2018 do các cuộc đàm phán kéo dài về việc sửa đổi hợp đồng PPP, bao gồm đề xuất của nhà đầu tư xin cơ chế hỗ trợ sau những tác động của đại dịch Covid-19.

Mối quan ngại không chỉ tập trung vào viễn cảnh chấm dứt hợp đồng mà còn ở các đề xuất sửa đổi cơ chế thanh toán trước đó. Các nhà phê bình đã hoài nghi về đề xuất chuyển từ hình thức “Nhà nước hỗ trợ chi phí xây dựng sau khi đối tác tư nhân hoàn thành dự án” sang “thanh toán dần theo tiến độ xây dựng”. Họ lập luận rằng điều này có thể làm suy yếu nguyên tắc phân chia rủi ro ban đầu của mô hình PPP.

Cuộc tranh chấp diễn ra trong bối cảnh Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan đang chuẩn bị phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn vốn tư nhân để đẩy nhanh tiến độ phát triển cơ sở hạ tầng, đồng thời giảm bớt áp lực lên ngân sách Nhà nước.

Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan Siripong Angkasakulkiat cho biết Bộ này có kế hoạch tài trợ cho các dự án lớn thông qua cơ chế PPP và Quỹ Tương lai Thái Lan (TFFIF) - một quỹ huy động tiền thông qua thị trường vốn để đầu tư vào cơ sở hạ tầng.

Phương thức này nhằm mục đích cho phép các dự án có khả năng sinh lời thương mại thu hút dòng vốn tư nhân, từ đó để dành nhiều ngân sách công hơn cho các cơ sở hạ tầng chủ yếu phục vụ lợi ích công cộng.

“Các dự án được đưa ra để kêu gọi tư nhân chung vốn đầu tư phần lớn sẽ là những dự án có khả năng tạo ra doanh thu và lợi nhuận tài chính, giúp chúng trở nên hấp dẫn trong mắt các nhà đầu tư”, ông Siripong cho biết.

“Điều này sẽ cho phép Chính phủ hướng nguồn ngân sách của mình vào các cơ sở hạ tầng tập trung vào dịch vụ công ích. Khi đó, các dự án như vậy có thể tiến triển nhanh hơn và hỗ trợ phát triển thần tốc, bao gồm cả việc mở rộng mạng lưới đường cao tốc”.

Video siêu dự án đường sắt cao tốc 3 sân bay đối mặt nguy cơ đổ vỡ: Tập đoàn CP đề nghị chấm dứt hợp đồng, Tổng Công ty Đường sắt Quốc gia Thái Lan (SRT) chuẩn bị phương án ứng phó - Nguồn clip: เรื่องเล่าเช้านี้

Các thỏa thuận PPP dài hạn đối mặt với rủi ro biến động

Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan Siripong Angkasakulkiat thừa nhận rằng kinh nghiệm từ các hợp đồng PPP trước đây đã cho thấy những cú sốc bên ngoài có thể làm gián đoạn các dự án và phá vỡ những tính toán ban đầu khi ký kết thỏa thuận ra sao.

Đại dịch Covid-19, vốn làm giảm mạnh lượng hành khách và các hoạt động thương mại, là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến siêu dự án đường sắt nối 3 sân bay. Gần đây hơn, cuộc xung đột ở Trung Đông giữa liên quân Mỹ - Israel với Iran và tác động của nó đối với giá dầu cũng đã chứng minh các diễn biến bất ngờ có thể làm thay đổi chi phí xây dựng và tính kinh tế của dự án như thế nào.

Ông Siripong cho rằng những sự kiện này buộc Chính phủ phải xem xét lại cách cấu trúc các thỏa thuận PPP trong tương lai.

Các điều khoản hợp đồng sẽ cần phải giải quyết các rủi ro đương đại và cung cấp đủ độ linh hoạt để ứng phó với những thay đổi có thể xảy ra trong suốt các thỏa thuận kéo dài vài thập kỷ.

Dự án đường sắt tốc độ cao kết nối 3 sân bay đã bị trì hoãn hơn 8 năm mà chưa thể khởi công, nhưng ông Siripong lập luận rằng không nên tự động coi các vấn đề của dự án này là tác nhân làm tổn hại đến uy tín của chương trình PPP mở rộng của Thái Lan.

Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan cho biết, mỗi dự án cơ sở hạ tầng đều có nguồn doanh thu, mức độ nhu cầu và sức hút thương mại khác nhau.

Các thỏa thuận PPP trong tương lai cũng sẽ được soạn thảo dưới các điều kiện khác với cách đây 7 hoặc 8 năm, với các điều khoản được thiết kế để phản ánh tình hình kinh tế hiện tại và các bài học rút ra từ các dự án trước đó.

Chuẩn bị 262 dự án cho năm 2027

Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan đã vạch ra một chương trình đầu tư bao gồm 262 dự án vào năm 2027, với tổng trị giá 229,769 tỷ baht (gần 179.545 tỷ đồng).

Một phần lớn trong chương trình này dự kiến sẽ được tài trợ thông qua hình thức đối tác công - tư nhằm giảm bớt gánh nặng cho ngân sách Nhà nước hàng năm.

Các dự án được đánh giá là đã đủ điều kiện để đấu thầu chọn nhà đầu tư tư nhân có tổng giá trị đầu tư hơn 140 tỷ baht (gần 109.398 tỷ đồng). Chúng bao gồm các dự án mở rộng đường cao tốc, một tuyến đường cao tốc trên cao ở phía Tây Bangkok, một đường cao tốc tại Phuket và một bến cảng đón tàu du lịch trên đảo Koh Samui.

1. Đường cao tốc M5 đoạn Rangsit – Bang Pa-in

Tuyến đường cao tốc M5 được đề xuất sẽ kéo dài tuyến đường trên cao Don Muang Tollway từ Rangsit đến Bang Pa-in, với giá trị đầu tư ước tính là 31,358 tỷ baht.

Một ủy ban lựa chọn đang xem xét dự thảo hồ sơ yêu cầu đề xuất (RFP). Chính phủ của Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul dự kiến phát hành thư mời thầu vào cuối năm 2026 và đặt mục tiêu ký kết thỏa thuận đầu tư chung vào giữa năm 2027.

2. Đường cao tốc M9 đoạn Bang Khun Thian – Bang Bua Thong

Dự án M9 là một tuyến đường cao tốc trên cao được quy hoạch giữa Bang Khun Thian và Bang Bua Thong, với chi phí ước tính là 56,035 tỷ baht.

Cơ quan chức năng đang chuẩn bị hồ sơ mời thầu và dự kiến sẽ mời các nhà đầu tư tư nhân nộp hồ sơ đề xuất trong năm 2027. Tiến độ xây dựng dự kiến sẽ được đẩy nhanh với mục tiêu thông xe toàn tuyến vào năm 2032.

3. Dự án mở rộng đường cao tốc Phuket

Một dự án khác đang trong danh sách triển khai là giai đoạn hai của tuyến đường cao tốc Phuket, chạy từ Muang Mai qua Koh Kaew đến Kathu.

Dự án có giá trị đầu tư ước tính là 46,812 tỷ baht và được kỳ vọng sẽ cải thiện kết nối giao thông trên khắp hòn đảo Phuket – nơi được ví là “viên ngọc của biển Andaman”.

4. Bến cảng đón tàu du lịch Koh Samui

Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan cũng đang chuẩn bị phát triển một bến cảng đón tàu du lịch lớn trên đảo Koh Samui thuộc tỉnh Surat Thani.

Dự án trị giá khoảng 12,172 tỷ baht và nằm trong số các kế hoạch giao thông đang được xem xét để tư nhân tham gia.

Tổng cộng, bốn dự án này có giá trị ước tính khoảng 146,38 tỷ baht, mặc dù Bộ Giao thông Vận tải Thái Lan mô tả làn sóng các dự án PPP sẵn sàng đấu thầu rộng hơn có giá trị hơn 140 tỷ baht.

TDRI cảnh báo dự án đường sắt tiềm ẩn rủi ro cao bất thường

Tiến sĩ Sumet Ongkittikul, Giám đốc nghiên cứu về chính sách vận tải và logistics tại Viện Nghiên cứu Phát triển Thái Lan (TDRI) cho biết mô hình PPP vẫn là một phương thức hiệu quả để phát triển cơ sở hạ tầng nhanh hơn so với việc ngồi chờ phân bổ toàn bộ từ ngân sách Chính phủ.

Tuy nhiên, các dự án PPP thành công hơn của Thái Lan nhìn chung là những dự án có nguồn thu nhập được xác định rõ ràng và mô hình vận hành đã đi vào ổn định, bao gồm các tuyến đường sắt đô thị và đường cao tốc.

Ông Sumet nhận định, siêu dự án đường sắt tốc độ cao kết nối 3 sân bay về cơ bản là rất khác biệt.

Thái Lan trước đây chưa từng phát triển một dự án nào thuộc loại này, trong khi quy mô, các giả định về lượng hành khách, yêu cầu xây dựng và việc tích hợp với các cơ sở hạ tầng khác của nó tạo ra mức độ rủi ro cao hơn nhiều.

Theo Tiến sĩ Sumet, việc áp dụng cấu trúc PPP truyền thống vào một dự án như vậy đồng nghĩa với việc đối tác tư nhân buộc phải gánh chịu nhiều rủi ro hơn Chính phủ.

Do đó, siêu dự án đường sắt đang bị đình trệ này nên được coi là một bài học quan trọng cho hoạt động đầu tư của Nhà nước trong tương lai, chứ không phải là bằng chứng cho thấy bản thân mô hình PPP đã thất bại.

“Việc sử dụng vốn đầu tư tư nhân vào các dự án Nhà nước là một hình thức đầu tư lành mạnh”, ông Sumet nói.

“Tuy nhiên, nếu muốn áp dụng rộng rãi hơn, Chính phủ phải nhận thức được rằng bối cảnh và các yếu tố rủi ro luôn biến đổi không ngừng.

Các hợp đồng PPP thông thường kéo dài 20 hoặc 30 năm. Nếu Chính phủ có ý định áp dụng mô hình này cho nhiều dự án, họ phải thiết lập các điều kiện có thể ứng phó với các tình huống khác nhau và bối cảnh thay đổi có thể phát sinh”.

Hợp đồng phải tính đến sự thay đổi công nghệ

Ông Sumet cho rằng các thỏa thuận PPP tương lai không nên chỉ dừng lại ở việc phân chia rủi ro xây dựng và tài chính tại thời điểm ký kết.

Chúng cần phải chứa đựng các cơ chế cho phép dự án thích ứng khi công nghệ mới xuất hiện có thể giúp nâng cao hiệu suất, giảm chi phí hoặc thay đổi cách thức vận hành cơ sở hạ tầng.

Ông nhấn mạnh, sự phát triển công nghệ cần được đánh giá và đưa vào hợp đồng ngay từ đầu.

Khi xảy ra những thay đổi lớn, cơ quan công quyền và đối tác tư nhân cần có một quy trình được định nghĩa rõ ràng để xem xét nâng cấp hệ sinh thái và duy trì hiệu quả vận hành trong suốt thời gian nhượng quyền.

Nếu không có các điều khoản như vậy, các thỏa thuận dài hạn có nguy cơ khiến dự án bị trói buộc vào các hệ thống hoặc giả định vốn đã trở nên lạc hậu từ lâu trước khi hợp đồng hết hạn.

Hợp đồng đường sắt sân bay tiến tới quyết định mang tính sống còn

Asia Era One đã gửi một văn bản cho SRT để kích hoạt quyền theo hợp đồng nhằm tìm kiếm các cuộc thảo luận chấm dứt, mặc dù công ty nhấn mạnh rằng điều này không đồng nghĩa với việc rút lui ngay lập tức hay hủy bỏ tự động.

Công ty dẫn chứng việc họ không thể đảm bảo tất cả các điều kiện cần thiết để SRT ban hành thông báo khởi công xây dựng (NTP), bao gồm cả những rắc rối xung quanh chứng nhận khuyến khích đầu tư của Ủy ban Đầu tư (BOI).

Asia Era One cho biết đơn xin BOI ban đầu của họ đã được phê duyệt về mặt nguyên tắc vào năm 2022, nhưng đơn này đã hết hạn vào năm 2024 trước khi các điều khoản của dự án và các sửa đổi hợp đồng đề xuất được hoàn tất. Một đơn xin mới sẽ yêu cầu các chi tiết rõ ràng hơn về dự án và các điều kiện đầu tư của nó.

SRT, Văn phòng Hành lang Kinh tế Phía Đông (EECO) và Asia Era One đang cân nhắc hai hướng đi chính.

Hướng thứ nhất sẽ liên quan đến việc sửa đổi hợp đồng PPP theo các nguyên tắc đã được Ủy ban Chính sách EEC xem xét trước đó và sử dụng dự thảo sửa đổi đã được Văn phòng Tổng Chưởng lý thẩm định. Phương án đó vẫn sẽ cần thêm các phê duyệt về mặt chính sách và phê duyệt của nội các Thái Lan trước khi thỏa thuận sửa đổi có thể được ký kết.

Hướng thứ hai sẽ bắt đầu một quy trình chính thức để xem xét việc chấm dứt hợp đồng, bao gồm các căn cứ pháp lý, nghĩa vụ của cả hai bên, bất kỳ yêu cầu bồi thường nào và việc xử lý các khoản đầu tư đã thực hiện.

Việc chấm dứt thỏa thuận cũng sẽ đặt ra dấu hỏi lớn cho tuyến đường sắt Airport Rail Link, vốn có hoạt động gắn liền với hợp đồng đường sắt kết nối 3 sân bay mở rộng này. Thỏa thuận vận hành hiện tại dự kiến sẽ hết hạn vào ngày 30/9/2026.

Kết quả cũng có thể ảnh hưởng đến các hạng mục công trình dân dụng chung giữa tuyến đường sắt sân bay và dự án đường sắt tốc độ cao Thái Lan – Trung Quốc thuộc đoạn Bang Sue – Don Mueang.

SRT đã và đang cân nhắc tách riêng phần việc đó và tiến hành đấu thầu độc lập để ngăn chặn tranh chấp này gây thêm sự chậm trễ cho tuyến đường sắt Thái – Trung.

Hợp đồng kết nối 3 sân bay được ký kết vào ngày 24/10/2019, sau khi liên minh do tập đoàn CP dẫn đầu giành chiến thắng trong cuộc đấu thầu bằng cách yêu cầu 117,226 tỷ baht (hơn 91.602 tỷ đồng) vốn đồng đầu tư từ Nhà nước.

Các cuộc đàm phán về các biện pháp cứu trợ và sửa đổi hợp đồng đã liên tục tiếp diễn kể từ đại dịch Covid-19, kinh qua vài đời Chính phủ Thái Lan mà vẫn chưa thể đưa ra một thỏa thuận cuối cùng.

Do đó, quyết định sắp tới sẽ mang theo những hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi của chính tuyến đường sắt này.

Đối với thế hệ dự án PPP tiếp theo của Thái Lan, câu hỏi trọng tâm là liệu Chính phủ có thể chứng minh được rằng các hợp đồng lớn dài hạn có tính thực tế về mặt thương mại, có khả năng thích ứng với các sự kiện bất khả kháng và có khả năng bảo vệ cả lợi ích công cộng lẫn niềm tin của nhà đầu tư hay không.