Tăng trưởng 2 con số có thật sự khả thi? Chuyên gia hé lộ 'công thức thành công' của các quốc gia giàu nhất thế giới

Trong bối cảnh Quỹ Tiền tệ Quốc tế(IMF) dự báo kinh tế toàn cầu năm 2026 chỉ tăng trưởng khoảng 3,1%, nỗ lực theo đuổi mục tiêu tăng trưởng 2 con số của một số quốc gia đang trở thành tâm điểm chú ý của thế giới.

Khi những nền kinh tế lớn như Nhật Bản, Trung Quốc hay châu Âu không còn duy trì được tốc độ tăng trưởng cao, các quốc gia mới nổi như Ấn Độ, Ả Rập Xê-út, UAE hay Indonesia lại đang đặt ra những chiến lược đầy tham vọng nhằm tạo bước nhảy vọt về vị thế và quyền lực kinh tế.

Nhìn lại lịch sử từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, những kỳ tích như “kỳ tích kinh tế Nhật Bản”, “kỳ tích sông Hàn” hay sự trỗi dậy của Trung Quốc và Singapore đã chứng minh rằng việc thay đổi vận mệnh quốc gia trong vài thập kỷ là hoàn toàn có thể nếu xác định đúng lộ trình.

“Công thức thành công” phía sau các kỳ tích kinh tế

Phân tích về các mô hình thành công trong talkshow "Vì sao nhiều nước trên thế giới "chạy đua" tăng trưởng 2 con số?", TS. Bùi Ngọc Sơn, nguyên Trưởng phòng Kinh tế quốc tế thuộc Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, đặc biệt nhấn mạnh trường hợp của Singapore như một điển hình về sự phát triển bền vững. Ông cho rằng điểm khác biệt của Singapore nằm ở khả năng duy trì tăng trưởng ổn định và “sạch sẽ” trong mọi giai đoạn phát triển.

Dù vào những năm 1960, Singapore cũng chỉ là một quốc gia nghèo nhưng đến nay nước này đã đạt mức thu nhập bình quân đầu người trên 90.000 USD, gấp đôi Nhật Bản hay Hàn Quốc. Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, người Singapore rất chú trọng cách thức tạo ra GDP để bảo đảm tính liên tục, không để lại những hệ lụy về môi trường hay xã hội. Thành công đó đến từ tinh thần làm việc chuyên nghiệp cùng năng lực quản trị xuất sắc của thế hệ lãnh đạo như ông Lý Quang Diệu (Thủ tướng đầu tiên của Singapore).

Một trong những vấn đề cốt lõi mà các quốc gia đang phát triển thường gặp phải là “bẫy thu nhập trung bình”. TS. Bùi Ngọc Sơn nhận định phần lớn các nước vẫn “loay hoay trên đường băng” mà không thể cất cánh là do thiếu nền tảng công nghệ nội tại. Trong khi các quốc gia Mỹ Latinh hay Brazil thường dựa vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên như dầu mỏ, khoáng sản hay rừng để bán lấy tiền chia chác, thì các nền kinh tế Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Singapore lại lựa chọn con đường làm chủ công nghệ.

Ông khẳng định chỉ có tri thức, khoa học và công nghệ mới giúp một quốc gia đi xa và phát triển bền vững, bởi đây là những yếu tố tạo ra của cải thực sự thay vì phụ thuộc vào nguồn tài nguyên hữu hạn của thiên nhiên.

Bên cạnh nỗ lực nội tại, TS. Bùi Ngọc Sơn cũng chỉ ra vai trò quyết định của “thiên thời” và các yếu tố ngoại lực. Lịch sử cho thấy Nhật Bản đã tận dụng tốt nhu cầu tái thiết sau chiến tranh và liên minh với Mỹ để phục hồi công nghiệp mà không phải gánh nặng chi phí quốc phòng. Tương tự, Hàn Quốc và Trung Quốc đều thành công nhờ mở cửa với thế giới, mà thực chất là mở cửa với Mỹ để tiếp nhận vốn, công nghệ và thị trường.

Trên thực tế, ông Sơn cho rằng, Trung Quốc sẽ không thể phát triển nhanh như vậy nếu thiếu sự hỗ trợ từ hệ thống tài chính và công nghệ phương Tây. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo việc xảy ra xung đột với Mỹ hiện nay đang khiến Trung Quốc gặp khó khăn khi các dòng vốn và công nghệ bắt đầu rút đi.

Về câu hỏi yếu tố nào đóng vai trò quyết định nhất trong sự bứt phá của một quốc gia, TS. Bùi Ngọc Sơn khẳng định đó chính là thể chế. Theo ông, thể chế phải dựa trên thị trường, ủng hộ khu vực tư nhân và tinh thần kinh doanh thì mới có thể huy động các nguồn lực một cách hiệu quả.

Ông lấy ví dụ nước Mỹ hùng mạnh không chỉ nhờ tiền bạc hay sức mạnh quân sự, mà còn bởi một thể chế cho phép con người tự do sáng tạo và được bảo vệ quyền lợi từ những sáng tạo đó. Ngay cả Singapore, dù không có tài nguyên và sở hữu thị trường nội địa nhỏ, vẫn trở thành trung tâm tài chính toàn cầu nhờ một chính phủ minh bạch, liêm chính, không khoan nhượng với tham nhũng và biết tạo ra môi trường mà cả thế giới tin tưởng để đến đầu tư, kinh doanh.

Những bài học và thách thức trong cuộc đua tăng trưởng mới

Tuy nhiên, tăng trưởng thần tốc luôn đi kèm những rủi ro nếu không kiểm soát tốt các rủi ro hệ thống. Nhật Bản sau giai đoạn hoàng kim đã rơi vào “thập kỷ mất mát” do bong bóng bất động sản và những sai lầm trong chính sách tiền tệ.

TS. Bùi Ngọc Sơn phân tích rằng việc Nhật Bản sử dụng chính sách điều chỉnh tỷ giá để thúc đẩy xuất khẩu đã dẫn đến xung đột với Mỹ và buộc phải ký Hiệp ước Plaza năm 1985. Khi bong bóng vỡ, thay vì loại bỏ các doanh nghiệp yếu kém, Nhật Bản lại cố gắng duy trì các “công ty thây ma", khiến nền kinh tế trì trệ kéo dài và mất đi sinh khí.

Hàn Quốc cũng đang đối mặt với những mặt trái của mô hình tăng trưởng dựa trên các tập đoàn gia đình (Chaebol) có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với chính phủ. Điều này dẫn đến sự chèn ép đối với doanh nghiệp nhỏ và tạo ra những cuộc khủng hoảng chính trị, xã hội sâu sắc.

Đặc biệt, vấn đề dân số già và tỷ lệ sinh thấp kỷ lục đang trở thành căn bệnh trầm trọng của nhiều quốc gia giàu có. Tại Việt Nam, TS. Bùi Ngọc Sơn quan sát thấy xu hướng này cũng đã bắt đầu xuất hiện khi giới trẻ chịu áp lực chi phí cuộc sống ngày càng cao và không còn muốn sinh nhiều con như trước.

Ngoài ra, ông cũng lưu ý về chất lượng GDP của Việt Nam khi đặt câu hỏi ai là người thực sự tạo ra giá trị đó. Theo ông, trong trường hợp GDP tăng trưởng nhưng phần lớn giá trị đến từ khu vực đầu tư nước ngoài (FDI), thì phần lợi ích mà nền kinh tế trong nước nhận được có thể chủ yếu thông qua các hoạt động hỗ trợ, dịch vụ và các tác động lan tỏa khác. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực nội tại để gia tăng tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nước.

Bước vào kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số, cuộc đua tăng trưởng đang thay đổi về bản chất. TS. Bùi Ngọc Sơn cho rằng AI, chip bán dẫn và robot chính là những động lực tăng trưởng mới, tạo ra cuộc cách mạng về năng suất lao động.

Trong cuộc cạnh tranh chiến lược toàn cầu, chip bán dẫn đóng vai trò quyết định ai sẽ là người chiến thắng. TS. Bùi Ngọc Sơn giải thích rằng không có chip và AI, hàng hóa, thậm chí cả vũ khí quân sự của một quốc gia cũng khó có thể cạnh tranh. Đây là lý do Mỹ quyết tâm ngăn chặn Trung Quốc tiếp cận các dòng chip cao cấp của Nvidia nhằm duy trì lợi thế công nghệ.

Theo ông, để thành công trong thế kỷ XXI, giáo dục phải đi trước một bước. Tuy nhiên, đó không phải là nền giáo dục chạy theo bằng cấp hay tư tưởng, mà phải là giáo dục tạo ra kỹ năng, tri thức và tư duy phản biện để vận hành các hoạt động sản xuất công nghệ cao.

TS. Bùi Ngọc Sơn nhấn mạnh rằng không có quốc gia nào sinh ra đã giàu có. Những kỳ tích kinh tế của Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore đều bắt nguồn từ việc nhận diện được cơ hội của thời đại, quyết tâm cải cách thể chế và hướng tới nền kinh tế thị trường.

Trong thế kỷ XXI, sức mạnh của một quốc gia không nằm ở tài nguyên thiên nhiên mà nằm ở khả năng làm chủ công nghệ và xây dựng một môi trường thể chế minh bạch, ủng hộ hoạt động kinh doanh để thu hút nhân tài và dòng vốn toàn cầu. Nếu bỏ lỡ cơ hội trong 5-10 năm tới, các quốc gia sẽ phải mất hàng thập kỷ để có thể đuổi kịp tốc độ thay đổi chóng mặt của thế giới.