Thuốc lá lậu phủ kín điểm bán lẻ: Khi tiền phạt chỉ như ‘chi phí kinh doanh’

Mức phạt thấp, nhu cầu cao khiến thuốc lá lậu khó kiểm soát

Phát biểu tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” hôm 22/4, TS. Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, dẫn kết quả khảo sát do Ban Thanh niên Công an phối hợp Chi cục Quản lý thị trường thực hiện tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa.

Khảo sát tập trung làm rõ động cơ của người bán, thay vì chỉ đánh giá mức độ hiểu biết pháp luật. Kết quả cho thấy tình trạng kinh doanh thuốc lá lậu diễn ra tràn lan, dù phần lớn người bán nhận thức rõ rủi ro pháp lý và nguy cơ hàng giả, kém chất lượng.

Tại Cần Thơ, 97,9% người được hỏi cho biết biết quy định xử phạt, 95,2% nhận thức rủi ro hàng giả từ Campuchia. Tuy nhiên, số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030/3.035 điểm khảo sát, tương đương 99,8%.

Theo TS. Việt, yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật là hai nguyên nhân chính. Ở Khánh Hòa, hơn 70% người bán cho biết tiếp tục kinh doanh do nhu cầu khách hàng; tại Đà Nẵng và Cần Thơ, tỷ lệ này khoảng 50%, còn An Giang khoảng 38%.

“Nhiều người bán cho rằng ít bị kiểm tra, mức phạt thấp, nên bài toán họ cân nhắc là lợi ích – chi phí vi phạm”, ông Việt nói, đồng thời đề xuất cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính, đảm bảo “chi phí vi phạm” cao hơn lợi nhuận kỳ vọng, cùng với tăng tần suất kiểm tra tại điểm bán.

Hơn 79.000 vụ vi phạm trong hơn một thập kỷ

Theo ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, giai đoạn 2014-2025, lực lượng chức năng đã xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan thuốc lá; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, 388 tấn lá thuốc và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Dù vậy, khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm. Hoạt động buôn lậu ngày càng tinh vi, mở rộng lên không gian mạng, trong khi quy định pháp luật chưa theo kịp thực tiễn.

Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang xây dựng dự thảo chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, với trọng tâm tăng chế tài xử lý và gắn trách nhiệm người đứng đầu địa phương.

Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết thuốc lá nhập lậu thuộc nhóm hàng cấm, bị xử phạt hành chính và có thể truy cứu hình sự. Tuy nhiên, với hành vi dưới 50 bao, mức phạt hiện chỉ 1-3 triệu đồng; trong khi ngưỡng khởi tố từ 1.500 bao trở lên.