Tiến sĩ Việt con nhà nòi, sở hữu nghiên cứu quan trọng, nhận tài trợ 10 tỷ đồng từ quỹ danh giá hàng đầu Mỹ
Từ những thí nghiệm nhỏ trên sân thượng ở Hà Nội đến phòng nghiên cứu tại Mỹ, hành trình của TS Đào Minh Huy là câu chuyện về niềm đam mê khoa học được nuôi dưỡng bền bỉ qua nhiều năm.
Mới đây, TS Đào Minh Huy đã ghi thêm một dấu mốc đáng chú ý khi nhận khoản tài trợ trị giá 380.000 USD từ Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) cho nghiên cứu về bảo quản lạnh sinh phẩm – lĩnh vực được đánh giá có tiềm năng tác động lớn tới vaccine, thuốc sinh học và y học tái tạo. Theo thông tin từ Đại học Louisiana Monroe (ULM), nơi anh đang công tác, đây là loại tài trợ dành cho các nghiên cứu cơ bản có tính cạnh tranh rất cao. Các dự án thuộc lĩnh vực dược và khoa học sức khỏe hiếm khi nhận được nguồn kinh phí này, bởi NSF thường ưu tiên những công trình mang tính nền tảng và có khả năng tạo ra các đột phá khoa học lâu dài.
Từ cậu bé mê thí nghiệm đến nhà khoa học dược học
Đào Minh Huy hiện là Assistant Professor (trợ lý giáo sư) tại Trường Dược thuộc Đại học Louisiana Monroe, bang Louisiana, Mỹ. Anh là con trai của TS Đào Minh Đức, nguyên Trưởng bộ môn Hóa lý, Đại học Dược Hà Nội.
Niềm yêu thích khoa học đến với Huy từ rất sớm. Khi còn nhỏ, anh thường theo cha tới phòng thí nghiệm, quan sát máy móc, dụng cụ nghiên cứu và tham gia những thí nghiệm đơn giản tại nhà. Những trải nghiệm tưởng như rất đời thường ấy đã gieo vào cậu bé niềm tò mò về cách thế giới vận hành. “Từ những trải nghiệm ấy, tới bây giờ, mình vẫn luôn thấy cuốn hút trước những hiện tượng rất bình thường xung quanh”, anh Huy chia sẻ.
Sau khi tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, anh ở lại giảng dạy và nghiên cứu trong khoảng 5 năm. Năm 2016, anh nhận học bổng của Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF) để theo học chương trình tiến sĩ tại Đại học Mississippi, Mỹ. Đây là giai đoạn giúp anh mở rộng tư duy nghiên cứu liên ngành, kết hợp kiến thức dược học với khoa học vật liệu và khoa học bề mặt.
Con đường nghiên cứu sau đó tiếp tục đưa anh đến Đại học Texas tại Austin (UT Austin) với vị trí nghiên cứu sinh sau tiến sĩ. Tại đây, anh chuyển hướng mạnh sang lĩnh vực đông khô và bảo quản sinh phẩm – lĩnh vực sau này trở thành trọng tâm sự nghiệp khoa học của mình.
Đi tìm lời giải cho bài toán bảo quản vaccine
Đại dịch Covid-19 đã làm nổi bật những thách thức trong việc bảo quản vaccine và các chế phẩm sinh học. Nhiều loại vaccine cần được lưu trữ ở nhiệt độ rất thấp và dễ suy giảm chất lượng nếu trải qua các chu kỳ đông – rã đông không kiểm soát.
Bài toán đó trở thành động lực nghiên cứu của TS Đào Minh Huy. Anh tập trung tìm hiểu những yếu tố khiến protein, kháng thể đơn dòng và các chế phẩm sinh học bị tổn hại trong quá trình đông lạnh.
Quá trình này không hề dễ dàng. Anh dành nhiều năm đọc tài liệu, học kỹ thuật mới và liên tục thử nghiệm. Có những thời điểm phải mất hàng tuần chỉ để giải quyết một vấn đề kỹ thuật nhỏ trong nghiên cứu.
Thay vì xem thất bại là trở ngại, anh coi đó là cơ hội để đặt ra những câu hỏi mới. “Xét về triết lý đạo Phật, mọi sự khổ đau đều tới từ ‘bất như ý’. Mình áp dụng nó vào nghiên cứu, nên dù kết quả không như ý muốn, mình vẫn vui vẻ”, anh nói.
Tia sáng từ một viên đá ở Hồ Tây
Bước ngoặt đến vào năm 2024, từ một quan sát rất tình cờ. Trong một lần ngồi uống nước tại Hồ Tây, Hà Nội, anh chú ý tới một viên đá gần như trong suốt hoàn toàn. Điều này khiến anh liên tưởng đến sự khác biệt giữa đá trong và đá đục chứa nhiều bọt khí. Từ quan sát ấy, anh đặt giả thuyết rằng các bọt khí và oxy hòa tan có thể là một trong những nguyên nhân gây tổn thương protein, tế bào và mô trong quá trình đông lạnh.
Ý tưởng nghe có vẻ đơn giản nhưng để kiểm chứng lại vô cùng gian nan. Suốt nhiều tuần liên tiếp, các thí nghiệm không đem lại kết quả khả quan. Chỉ đến khi anh thử loại bỏ gần như toàn bộ khí và oxy hòa tan trong dung dịch trước khi đông lạnh, tín hiệu tích cực mới xuất hiện.
Kết quả cho thấy protein và tế bào được bảo vệ tốt hơn đáng kể. Phát hiện này mở ra hướng nghiên cứu về việc giảm stress tại bề mặt khí – lỏng trong quá trình đông lạnh nhằm tăng độ bền cho sinh phẩm. Các công bố khoa học gần đây của anh cũng tập trung vào vai trò của khí hòa tan đối với sự ổn định của protein trong chu trình đông – rã đông.
Chinh phục NSF ngay từ lần đầu tiên
Khi NSF mở đợt nhận hồ sơ tài trợ, TS Đào Minh Huy quyết định nộp đề xuất nghiên cứu với tâm thế học hỏi kinh nghiệm. Kết quả vượt ngoài mong đợi. Dự án mang tên “Freeze Induced Protein Instability Driven by Air Water Interfacial Stress” được NSF lựa chọn tài trợ 380.000 USD trong ba năm. Mục tiêu của nghiên cứu là làm rõ cơ chế khiến các thuốc sinh học bị hư hỏng trong quá trình đông lạnh và phát triển các giải pháp giúp chúng chịu được nhiều chu kỳ đông – rã đông hơn. “Mình vui hơn đỗ đại học ngày xưa, vì đây là lần đầu tiên nộp đề cương nghiên cứu tới NSF”, anh chia sẻ.
Theo GS Robert O. Williams, người hướng dẫn anh trong giai đoạn sau tiến sĩ tại UT Austin, tỷ lệ thành công của các hồ sơ xin tài trợ NSF thường chỉ khoảng 10-20%. Ông đánh giá nghiên cứu của TS Đào Minh Huy có tính đột phá và phù hợp với những câu hỏi khoa học nền tảng mà NSF quan tâm.
Không dừng lại ở thuốc và vaccine, nhà khoa học Việt Nam kỳ vọng kết quả nghiên cứu trong tương lai có thể đóng góp cho các hướng đi lớn hơn như bảo quản hồng cầu ở nhiệt độ phòng, bảo quản mô và cơ quan để phục vụ ghép tạng.
“Mình không hy vọng sẽ giải quyết được hoàn toàn các vấn đề này, nhưng tin rằng nghiên cứu sẽ góp phần thúc đẩy khoa học tiến lên, để một ngày nào đó ngân hàng ghép tạng với tạng đông lạnh sẽ không còn là phim khoa học viễn tưởng”, anh nói.
