Trung tâm đổi mới sáng tạo: Đừng xây tiền tỷ rồi… chờ doanh nghiệp đến

Ông Nguyễn Huy Công, Viện trưởng Viện Phát triển Công nghệ tiên tiến, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng đổi mới sáng tạo tại địa phương cần trở thành hạt nhân kết nối công nghệ, dữ liệu và doanh nghiệp, qua đó biến nguồn lực tri thức thành động lực tăng trưởng thực chất.

Theo ông Công, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số và nâng tỷ trọng kinh tế số lên 20-30% GDP, hệ thống các trung tâm đổi mới sáng tạo từ Trung ương tới địa phương có vai trò đặc biệt quan trọng.

Không chỉ là nơi nghiên cứu, các trung tâm này cần trở thành “bệ phóng” thương mại hóa công nghệ, ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao và giải quyết những bài toán phát triển đặc thù của từng địa phương.

“Đổi mới sáng tạo không thể phát triển lơ lửng nếu không cắm rễ vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế tại từng địa phương”, ông Công nhấn mạnh.

Trung tâm đổi mới sáng tạo phải chuyển từ “xây dựng” sang “vận hành”

Theo ông Công, thời gian qua nhiều địa phương đã chủ động thành lập các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, bước đầu hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp, môi trường, chế biến nông sản và các lĩnh vực đặc thù.

Tuy nhiên, hệ thống này vẫn đối mặt với không ít điểm nghẽn.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là tư duy đầu tư hạ tầng còn mang tính phong trào. Một số địa phương muốn xây dựng các trung tâm quy mô lớn nhưng thiếu công nghệ lõi và nguồn lực duy trì vận hành. Trong khi đó, các địa phương có nguồn lực hạn chế khó có khả năng đầu tư những mô hình phòng thí nghiệm, phòng sạch truyền thống với chi phí rất cao.

Bên cạnh đó, liên kết giữa các trung tâm đổi mới sáng tạo Trung ương và địa phương còn chưa thực chất. Theo ông Công, cần hình thành chuỗi giá trị khép kín từ nghiên cứu tại viện, trường, đến thử nghiệm công nghệ, sau đó chuyển sang sản xuất và đưa sản phẩm ra thị trường.

Một điểm nghẽn khác nằm ở cơ chế thử nghiệm công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Những bất cập về quản lý tài sản công, định giá quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế thành lập doanh nghiệp spin-off khiến không ít nhà khoa học, viện nghiên cứu còn e ngại khi đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Trong khi đó, nguồn nhân lực quản trị đổi mới sáng tạo tại địa phương cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Nhiều cán bộ xuất thân từ quản lý hành chính nhưng thiếu kỹ năng quản trị hệ sinh thái, thương mại hóa công nghệ, sở hữu trí tuệ và huy động vốn đầu tư mạo hiểm.

Cần mô hình “tinh gọn”, tự chủ và bám sát doanh nghiệp

Từ thực tế trên, ông Công đề xuất chuyển các trung tâm đổi mới sáng tạo địa phương từ mô hình sự nghiệp công lập thụ động sang mô hình tự chủ, vận hành linh hoạt hơn theo cơ chế thị trường.

Các trung tâm có thể kết hợp với doanh nghiệp khoa học công nghệ, thành lập pháp nhân thương mại hóa để ký hợp đồng, đưa sản phẩm công nghệ ra thị trường và thu hút nguồn vốn tư nhân.

Thay vì đầu tư dàn trải vào nhà xưởng, phòng sạch và thiết bị đắt tiền, địa phương nên ưu tiên các mô hình hạ tầng tinh gọn, ứng dụng công nghệ mới. Chẳng hạn, công nghệ bán dẫn Maskless Lithography có thể giúp giảm khoảng 90% chi phí hạ tầng so với mô hình truyền thống.

Ông Công cũng đề xuất hình thành các Trung tâm triển khai thí điểm công nghệ (Tech Pilot Hubs) tại các khu công nghệ cao, khu kinh tế trọng điểm. Đây sẽ là nơi kiểm chứng tính khả thi về kỹ thuật và thương mại trước khi công nghệ được đưa vào sản xuất đại trà.

Song song với đó là xây dựng các nền tảng số dùng chung như nền tảng AI hỗ trợ quản trị doanh nghiệp, sàn giao dịch nông sản số, bản đồ số tài nguyên và các hệ thống kết nối liên vùng.

Theo ông, các trung tâm đổi mới sáng tạo địa phương cũng cần được trao cơ chế sandbox để thử nghiệm có kiểm soát công nghệ mới, sản phẩm số và mô hình kinh doanh mới. Nhân lực phải được đào tạo theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, trên cơ sở liên kết “3 nhà”: Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

“Đổi mới sáng tạo không phải là những khái niệm xa xỉ trên giấy tờ, mà phải trở thành ‘hơi thở’ và động lực trong từng hoạt động sản xuất, kinh doanh tại mỗi địa phương”, ông Công nói.

Theo ông, khi mỗi địa phương có một trung tâm đổi mới sáng tạo tinh gọn, tự chủ, lấy công nghệ số và các bài toán thực tế làm trọng tâm, Việt Nam có thể hình thành mạng lưới các “hạt nhân” đủ mạnh để thúc đẩy kinh tế số phát triển nhanh và bền vững.