Từ vụ điểm toán cao bất thường ở Tuyên Quang: Loại ‘bóng ma’ tiêu cực
Kể từ vụ gian lận thi cử quy mô lớn năm 2018, dư luận lại đặt câu hỏi: Kết quả kì thi tốt nghiệp THPT liệu có thực sự đáng tin cậy, nên giữ hay bỏ kì thi “2 trong 1” này?
Những sự cố tại Quảng Ninh hay Tuyên Quang trong kì thi tốt nghiệp THPT 2026 một lần nữa cho thấy “bóng ma” tiêu cực chưa bao giờ tan biến, vẫn là nỗi ám ảnh dai dẳng đối với nền giáo dục.
Từ những phổ điểm bất thường
Nhìn lại lịch sử, khi ngành giáo dục còn duy trì hai kì thi độc lập là tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học “3 chung” (chung đề, chung đợt, chung kết quả) do các trường ĐH tổ chức, câu chuyện tiêu cực nếu có xảy ra cũng chỉ cục bộ, phục vụ mục đích xét tốt nghiệp của một địa phương và ít tác động trực tiếp đến quyền lợi cốt lõi của thí sinh toàn quốc.
Tuy nhiên, bước ngoặt xuất hiện khi Bộ GD&ĐT quyết định gộp làm một với mô hình “2 trong 1” là kì thi THPT Quốc gia (từ năm 2020 gọi là kì thi tốt nghiệp THPT). Trước khi phương án này chính thức vận hành, TS Quách Tuấn Ngọc, nguyên Cục trưởng Cục Công nghệ Thông tin - Bộ GD&ĐT, từng công bố một nghiên cứu chấn động về đối sánh phổ điểm giữa kết quả thi tốt nghiệp THPT và kì thi ĐH “3 chung”.
Bức tranh thống kê ngày ấy cho thấy một nghịch lí tại nhiều địa phương, phổ điểm thi “3 chung” lệch hẳn về phía bên trái (điểm thấp), trái ngược hoàn toàn với phổ điểm tốt nghiệp đẹp như mơ. Chỉ riêng các thành phố lớn, phổ điểm của hai kì thi mới có xu hướng tương đồng, dù thí sinh cả nước đều làm chung một đề thi. Kết quả đối sánh phổ điểm cho thấy những lỗ hổng chết người khi một kì thi phải gánh vác cùng lúc hai mục đích hoàn toàn khác nhau, trong khi công tác khảo thí và giám sát chưa đạt chuẩn.
Điềm báo ấy đã biến thành sự thật năm 2018. Vụ gian lận thi cử quy mô lớn, có tổ chức tinh vi tại Hà Giang, Hòa Bình, Sơn La đã làm rúng động dư luận. Hàng trăm bài thi được nâng điểm một cách trắng trợn thông qua việc can thiệp trực tiếp vào bài thi. Là vùng trũng giáo dục, điểm trung bình các môn thi THPT quốc gia thuộc hàng thấp nhất cả nước, nhưng Hà Giang có hàng trăm thí sinh đạt từ 9 điểm trở lên ở các môn khoa học tự nhiên. 36/76 thí sinh cả nước có tổng điểm tổ hợp A01 (Toán, Lí, Anh) trên 27 đến từ Hà Giang. Với tổ hợp A00 (Toán, Lí, Hóa), số thí sinh đạt 27 điểm trở lên cũng chiếm 1/3.
Những con số bất thường khiến Bộ GD&ĐT lập đoàn công tác, với sự tham gia của Bộ Công an, lên Hà Giang để làm rõ. Kết quả, 114 thí sinh bị phát hiện có sai lệch, cá biệt có thí sinh tổng điểm các môn tăng tới 29,95. Tại Sơn La, có 44 thí sinh được nâng điểm và Hòa Bình là 63 thí sinh.
Hàng loạt cán bộ, quan chức ngành giáo dục và công an địa phương ngày đó phải hầu tòa; hàng trăm thí sinh phải rời khỏi các trường đại học tốp đầu sau khi điểm thật được phơi bày, trong đó có Á khoa Trường ĐH Y Hà Nội. Cá biệt, còn có cả thủ khoa tỉnh Hòa Bình năm 2017 phải rời khỏi Trường ĐH Sư phạm Hà Nội khi cơ quan chức năng trả lại điểm thật. Gian lận năm 2018 là minh chứng rõ nhất cho thấy khi điểm số của một kì thi quyết định cơ hội vào các trường ĐH tốp đầu, nhưng “chìa khóa” lại do địa phương nắm giữ thì những gian lận sẽ khó dừng lại. Sau bài học này, lại có bài học khác.
Sau 8 năm, ngành giáo dục đã có nhiều cải tiến về kĩ thuật, siết chặt quy trình bảo mật và tăng cường camera giám sát. Thế nhưng, kì thi tốt nghiệp THPT năm 2026 lại tiếp tục chứng kiến những mảng tối mới, cho thấy kẽ hở con người vẫn là bài toán chưa có lời giải triệt để.
Tại Quảng Ninh, giám thị trong kì thi tốt nghiệp THPT 2026 đã vi phạm quy chế nghiêm trọng. Tỉnh đã kỉ luật 3 giáo viên liên quan vụ việc cán bộ coi thi hỗ trợ thí sinh làm bài tại điểm thi Trường THPT Cẩm Phả. Nguyên nhân, bà Trần Thị Bích Hảo, giáo viên Trường THPT Cẩm Phả, đã nhờ ông Tô Văn Tiến, giáo viên Trường THCS và THPT Hải Đông, tạo điều kiện cho con trai nếu được phân công coi thi tại phòng thi có thí sinh này dự thi.
Tại Tuyên Quang, 147/154 điểm 10 môn Toán của tỉnh tập trung dày đặc trong 1 dải số báo danh Trường THPT Chuyên Tuyên Quang khiến dư luận dậy sóng. Bộ GD&ĐT, UBND tỉnh Tuyên Quang, cơ quan công an tỉnh vào cuộc và Nguyễn Hà Duy, giáo viên dạy Toán của trường này bị tạm giữ vì liên quan.
“Bóng ma” tiêu cực
“Bóng ma” tiêu cực thi cử vẫn âm thầm hiện hữu. TS Sái Công Hồng, Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Nam, nhìn nhận, kì thi “2 trong 1” có thể thực hiện tốt dưới góc độ đề thi. Nhưng có hàng loạt lỗ hổng có thể bị lợi dụng bởi áp lực cạnh tranh tại các trường ĐH tốp đầu vẫn đang quá nóng. Lỗ hổng thứ nhất, theo quy định của Luật Giáo dục, kì thi tốt nghiệp THPT do địa phương chủ trì và chịu trách nhiệm, tổ chức tại địa phương. Vì vậy, Bộ GD&ĐT rút toàn bộ cán bộ coi thi là các giảng viên đại học, chỉ còn giữ thanh tra giám sát vòng ngoài. Thứ hai, từ năm 2025, Bộ GD&ĐT rút số lượng đề thi gốc từ 4 đề xuống còn 2 đề nên số lượng câu hỏi khác nhau giữa các mã đề phái sinh không đáng kể, thí sinh ngồi gần nhau dễ dàng trao đổi bài (mỗi phòng thi có 24 mã đề được trộn đảo từ 2 đề gốc). Thứ ba, tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, việc trộn thí sinh giữa các trường đã không diễn ra. Điểm thi có 329 thí sinh nhưng chỉ có 6 thí sinh tự do, còn lại là học sinh của trường. Lỗ hổng này dễ dẫn đến tiêu cực khi tập trung quá đông thí sinh cùng 1 trường.
Kết quả đối sánh phổ điểm cho thấy những lỗ hổng chết người khi một kì thi phải gánh vác cùng lúc hai mục đích hoàn toàn khác nhau, trong khi công tác khảo thí và giám sát chưa đạt chuẩn.
Từ những lỗ hổng này, ông Hồng đề xuất, kì thi phải được triển khai nghiêm túc hơn. Giải pháp thi trên máy tính tương đối hoàn hảo, sẽ hạn chế được nhiều tiêu cực, nhưng khi đó, ngân hàng thi phải đủ lớn, độ khó giữa các đề tương đương và cơ sở hạ tầng phải đủ.
Có nên duy trì kỳ thi nhiều mục tiêu?
Tinh thần Nghị quyết 71 của Trung ương (về đổi mới giáo dục đào tạo) nhấn mạnh các định hướng như đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực người học; tăng cường tự chủ và trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục ĐH; giảm áp lực thi cử; xây dựng hệ thống đánh giá đồng bộ, liên thông; căn cứ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam.
TS Phạm Kim Thư, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ và Quản lí Hữu nghị, cho rằng, về lâu dài, không nên duy trì kì thi tốt nghiệp THPT với nhiều mục tiêu như hiện nay.
Một số trường ĐH y dược tốp đầu xét tuyển phần lớn dựa vào kết quả thi tốt nghiệp THPT như Trường ĐH Y Hà Nội, Trường ĐH Y Dược TPHCM… Các trường ĐH khối ngành kinh tế, công nghệ có xét điểm thi tốt nghiệp nhưng do nhiều phương thức xét tuyển nên đây là phương thức cạnh tranh lớn nhất như ĐH Kinh tế Quốc dân, ĐH Bách khoa Hà Nội, Trường ĐH Ngoại thương. Các trường khối Công an, Quân đội cũng có kì thi riêng nên phương thức xét kết quả thi tốt nghiệp cũng rất áp lực, cạnh tranh cao.
Về bản chất, xét tốt nghiệp nhằm đánh giá học sinh đạt chuẩn đầu ra của chương trình phổ thông, trong khi tuyển sinh ĐH cần khả năng phân loại cao để lựa chọn thí sinh phù hợp. Một kì thi rất khó đáp ứng tối ưu cả hai mục tiêu.
Ông Thư thông tin, nhiều quốc gia cũng phân tách hai chức năng này, kì thi tốt nghiệp chủ yếu để công nhận hoàn thành chương trình phổ thông, còn các trường ĐH được tự chủ tuyển sinh bằng nhiều phương thức khác nhau.
Ở Việt Nam, việc dùng chung một kì thi có ưu điểm là giảm số lần thi, tiết kiệm chi phí xã hội, nhưng cũng bộc lộ hạn chế như đề thi khó có thể vừa bảo đảm chuẩn đầu ra vừa có tính phân hóa, khiến nhiều trường ĐH vẫn phải tổ chức thi hoặc phương thức xét tuyển riêng.
TS Phạm Kim Thư, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ và Quản lí Hữu nghị, cho rằng, về lâu dài, không nên duy trì kì thi tốt nghiệp THPT với nhiều mục tiêu như hiện nay.
“Theo tôi, kì thi tốt nghiệp THPT nên tập trung vào mục tiêu công nhận tốt nghiệp, còn tuyển sinh ĐH cần tăng quyền tự chủ cho các cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, kết quả kì thi tốt nghiệp vẫn nên được sử dụng như một nguồn dữ liệu chung cho tuyển sinh, thay vì là căn cứ duy nhất. Đây được xem là giải pháp phù hợp, vừa giảm áp lực, vừa đáp ứng yêu cầu tự chủ ĐH”, ông Thư nói.
