Tuần sau làm rõ cơ chế giao việc, đặt hàng dự án đường sắt 67 tỷ USD: Hòa Phát, Thaco vào cuộc

Tại phiên họp thứ năm của Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt chiều 6/1, Thủ tướng Phạm Minh Chính (Trưởng Ban Chỉ đạo) yêu cầu Bộ Công Thương phối hợp các bộ, ngành trình Chính phủ trước ngày 15/1 các nghị định liên quan đến giao việc và đặt hàng trong lĩnh vực công nghiệp đường sắt, phục vụ triển khai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam quy mô hơn 67 tỷ USD.

Yêu cầu này được đánh giá là bước then chốt nhằm hình thành cơ chế đặt hàng, giao việc rõ ràng của Nhà nước, qua đó định hình vai trò của các doanh nghiệp trong chuỗi công nghiệp đường sắt - lĩnh vực không chỉ bao gồm xây dựng tuyến đường mà còn cả nghiên cứu, sản xuất, chế tạo, vận hành, bảo trì và dịch vụ kỹ thuật chuyên ngành.

Trong “hệ sinh thái” đó, hai trụ cột quan trọng nhất là:

- Sản xuất, chế tạo: Gồm đầu máy, toa xe, tàu khách – tàu hàng, ray, tín hiệu, điện khí hóa, thiết bị depot;

- Xây lắp, hạ tầng: Gồm tuyến, cầu, hầm, nhà ga, depot, trung tâm điều hành, điện - viễn thông đường sắt

Chính ở những mảng này, các doanh nghiệp lớn trong nước như Hòa Phát, Thaco, Đèo Cả đã và đang tăng tốc chuẩn bị năng lực từ rất sớm, trước khi Nhà nước chốt công nghệ, phương thức đầu tư và tổ chức đấu thầu từng hợp phần dự án.

Tại các phiên họp trước của Ban Chỉ đạo, đặc biệt là phiên họp tháng 3/2025, Thủ tướng đã giao nhiệm vụ cụ thể cho từng doanh nghiệp. Trong đó, Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam và Hòa Phát được giao nghiên cứu, sản xuất đường ray; Thaco tham gia sản xuất toa tàu. Đây là lần hiếm hoi nhiệm vụ công nghiệp đường sắt được “gọi tên” doanh nghiệp cụ thể.

Sau chỉ đạo đó, Hòa Phát có bước đi mạnh tay. Ngày 19/12/2025, dự án Sản xuất ray đường sắt và thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất tổng vốn 10.000 tỷ đồng chính thức khởi công. Dự án nằm tại Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi), quy mô gần 15ha, công suất thiết kế 700.000 tấn/năm, định hướng sản xuất thép ray phục vụ đường sắt quốc gia và đường sắt tốc độ cao.

Tuy nhiên, câu chuyện của Hòa Phát không chỉ là đầu tư nhà máy. Tại Diễn đàn Kinh tế mới VNEF 2025 hồi tháng 10, Tổng Giám đốc Nguyễn Việt Thắng thẳng thắn nêu “bài toán con gà - quả trứng” của công nghiệp nền. Doanh nghiệp sản xuất phải quyết định: Đợi Nhà nước đặt hàng rồi đầu tư hay chấp nhận đầu tư trước khi có đơn hàng.

Ông Thắng chia sẻ, Hòa Phát chọn cách đi đầu và chấp nhận rủi ro rằng nếu doanh nghiệp làm ra sản phẩm chất lượng, chi phí hợp lý, Nhà nước sẽ đặt hàng. Dù đến nay chưa nhận bất kỳ đơn đặt hàng thép ray nào, Hòa Phát vẫn đầu tư nhà máy để đến 2027 có thể vận hành.

Nếu Hòa Phát đại diện cho mảng sản xuất ray và thép đặc biệt, thì Thaco lại bước vào câu chuyện từ hướng nhà đầu tư và nhà sản xuất toa tàu.

Theo đề xuất gửi Chính phủ tháng 5/2025, Thaco cho biết sẵn sàng tham gia dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam với phương án triển khai hai giai đoạn: Ưu tiên đoạn Hà Nội - Hà Tĩnh và TP. HCM - Nha Trang trước; sau đó nối phần còn lại. Doanh nghiệp khẳng định tự thu xếp 20% vốn tự có (khoảng 12,27 tỷ USD), phần còn lại vay thương mại trong và ngoài nước. Thaco cũng cam kết không chuyển nhượng dự án cho nhà đầu tư nước ngoài.

Song song vai trò nhà đầu tư, Thaco còn đảm nhiệm nhiệm vụ sản xuất toa tàu, phù hợp với thế mạnh cơ khí - ô tô hiện hữu. Điều này cho thấy doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đang chủ động dịch chuyển từ lắp ráp ô tô sang công nghiệp đường sắt, một lĩnh vực có hàm lượng kỹ thuật cao hơn.

Trong bối cảnh đó, mốc 15/1 có ý nghĩa không chỉ về tiến độ hành chính. Đây là thời điểm: (1) hoàn thiện cơ chế đặt hàng, giao việc cho doanh nghiệp; (2) xác lập khung pháp lý cho công nghiệp đường sắt trong nước; (3) tạo căn cứ để các doanh nghiệp như Hòa Phát, Thaco giải quyết bài toán vốn, đơn hàng, tín dụng.

Nói cách khác, đây là chiếc “cầu nối” giữa chủ trương nội địa hóa công nghiệp đường sắt và quyết tâm đầu tư của doanh nghiệp tư nhân lớn.

Trong bài toán "con gà - quả trứng", yêu cầu báo cáo trước ngày 15/1 vì thế được xem là thông điệp thúc đẩy công nghiệp đường sắt nội địa hóa - nơi những cái tên như Hòa Phát và Thaco đang đứng ở tuyến đầu, chờ chính sách “khai hỏa”.