Bác sĩ người Pháp đầu tiên tìm ra Đà Lạt: Được người Việt thờ như thành hoàng làng, từng là Hiệu trưởng trường y khoa lâu đời nhất cả nước

Đà Lạt là điểm đến nổi tiếng của Việt Nam. Tọa lạc trên cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang), ở độ cao khoảng 1.500m so với mực nước biển, nơi đây thu hút du khách trong và ngoài nước bởi khung cảnh thiên nhiên ấn tượng, khí hậu mát mẻ…

Ít ai biết, trước năm 1893, khu vực cao nguyên này là nơi sinh sống của các tộc người Thượng. Nguyễn Thông được xem là người Việt đầu tiên có ý định khám phá vùng rừng núi Nam Trung Bộ nhưng nhiều nguyên nhân, ông chưa thể thực hiện dự định ấy cho đến cuối đời.

Theo sử liệu, người có công tìm ra Đà Lạt chính là bác sĩ ngoại quốc Alexandre Yersin.

Từ bác sĩ đến nhà thám hiểm

Khi nhắc đến Alexandre Yersin, nhiều người biết đến ông với tư cách một bác sĩ, nhà khoa học nổi tiếng trong lĩnh vực vi sinh học. Tuy nhiên, ngoài chuyên môn y khoa, ông còn là một thủy thủ, nhà thám hiểm và người say mê nghiên cứu thiên nhiên, đặc biệt là thiên văn học.

Alexandre Yersin sinh năm 1863 tại bang Vaud, Thụy Sĩ. Cha ông là giáo viên sinh học, mẹ quê ở Paris (Pháp). Ông là con út trong gia đình.

Năm 1883, khi 20 tuổi, Yersin bắt đầu học y khoa tại Lausanne (Thụy Sĩ). Sau đó, ông tiếp tục theo học ở Marburg (Đức) và Paris (Pháp). Tại Paris, ông cộng tác với bác sĩ Émile Roux trong nghiên cứu độc tố vi khuẩn bạch hầu, trước khi gia nhập Viện Pasteur. Năm 1890, ông nhập quốc tịch Pháp.

Sau một thời gian làm việc trong lĩnh vực vi sinh học, Yersin bất ngờ chuyển hướng, trở thành bác sĩ trên những chuyến tàu viễn dương của công ty vận tải biển Messageries Maritimes. Ban đầu, ông phụ trách tuyến Sài Gòn - Manila (Philippines). Sau khoảng 6 tháng, ông được chuyển sang tàu chạy tuyến Sài Gòn - Hải Phòng.

Những chuyến hải trình đã khơi dậy trong Yersin niềm say mê khám phá thiên nhiên. Trong thời gian lênh đênh trên biển, ông quan sát bầu trời, học cách xác định tọa độ và thực hành sử dụng kính thiên văn. Về sau, bên cạnh thiên văn học, ông còn tìm hiểu các hiện tượng điện trong khí quyển và quang phổ Mặt Trời.

Tháng 7/1891, Yersin lần đầu đặt chân đến Nha Trang. Từ đây, ông bắt đầu hành trình khám phá vùng núi phía Tây, đi dọc duyên hải đến Phan Rí rồi men theo những con đường mòn vượt đèo lên Di Linh. Ông dự định tiếp tục băng rừng về Sài Gòn để tìm tuyến đường bộ nối 2 địa điểm. Tuy nhiên, kế hoạch không thành do ông không kịp chuyến tàu đi Hải Phòng. Yersin phải xuống Phan Thiết, sau đó đi thuyền buồm trở lại Nha Trang.

Dù không hoàn thành mục tiêu ban đầu, chuyến đi giúp Yersin có thêm kinh nghiệm về địa hình và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng núi nhiệt đới. Những trở ngại trên hành trình, từ mưa rừng, suối dữ đến vắt rừng, càng khơi dậy trong ông khát vọng tiếp tục khám phá vùng đất này.

Ngày 29/3/1892, Yersin tiếp tục rời Nha Trang, đi qua Ninh Hòa rồi hướng về phía Tây, tiến đến Stung Treng bên bờ sông Mekong, thuộc Campuchia. Đây là một trong những chuyến khảo sát giúp ông mở rộng hiểu biết về địa hình khu vực Đông Dương.

Tháng 1/1893, theo nhiệm vụ do Toàn quyền Đông Dương Jean-Marie Antoine de Lanessan giao, Yersin tiến hành khảo sát tuyến đường bộ từ Sài Gòn xuyên vào vùng cao nguyên, hướng đến khu vực ven biển Trung Kỳ.

Trong những tháng tiếp theo, ông thực hiện 3 chuyến thám hiểm quan trọng. Đến 15h30 ngày 21/6/1893, Yersin đặt chân tới cao nguyên Lang Biang. Trong nhật ký hành trình, ông ghi lại ngắn gọn: “Grand plateau dénudé mamelonné”, nghĩa là “cao nguyên rộng lớn, trơ trụi với những gò đồi nhấp nhô”.

Sau này, khi Toàn quyền Paul Doumer tìm kiếm một vùng đất có khí hậu ôn hòa để xây dựng nơi nghỉ dưỡng cho người Pháp tại Đông Dương, Yersin đã giới thiệu cao nguyên Lang Biang. Tháng 3/1899, ông cùng Doumer lên khảo sát khu vực này. Chuyến đi góp phần đưa Lang Biang trở thành địa điểm được chính quyền Pháp quan tâm trong kế hoạch xây dựng khu nghỉ dưỡng.

Cuối năm 1899, Doumer ký nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnai), đồng thời thiết lập 2 trạm hành chính tại Tánh Linh và cao nguyên Lang Biang. Đây là một trong những dấu mốc quan trọng trong quá trình quy hoạch khu nghỉ dưỡng trên cao nguyên, tiền đề cho sự hình thành và phát triển của thành phố Đà Lạt sau này.

Gắn bó với Việt Nam

Năm 1891, bác sĩ Albert Calmette được Louis Pasteur giao nhiệm vụ thành lập Viện Pasteur Sài Gòn, cơ sở đầu tiên của hệ thống Viện Pasteur bên ngoài nước Pháp. Đến năm 1894, khi dịch hạch bùng phát tại Trung Quốc, Alexandre Yersin được cử đến Hong Kong để nghiên cứu căn bệnh nguy hiểm này.

Ngày 5/6/1894, Yersin đặt chân đến Hong Kong. Trong điều kiện làm việc thiếu thốn, ông dựng một túp lều nhỏ bên cạnh bệnh viện để tiến hành nghiên cứu. Đến ngày 20/6/1894, ông phân lập được vi khuẩn gây bệnh dịch hạch. Phát hiện của Yersin sau đó được công nhận và vi khuẩn được đặt tên là Yersinia pestis để ghi nhận đóng góp của ông.

Năm 1895, Yersin thành lập cơ sở nghiên cứu Pasteur tại Nha Trang, tập trung nghiên cứu vi sinh vật và điều chế huyết thanh chống dịch hạch. Một năm sau, khi dịch bệnh tái phát tại Trung Quốc, ông tiếp tục đến vùng dịch để nghiên cứu và hỗ trợ điều trị.

Trở về Nha Trang, Yersin nhận thấy khu vực thành phố không thuận lợi cho việc mở rộng đồng cỏ phục vụ chăn nuôi ngựa, vốn cần thiết cho hoạt động sản xuất huyết thanh. Vì vậy, ông khai phá vùng Suối Dầu, cách Nha Trang khoảng 10km về phía Nam, xây dựng trang trại chăn nuôi kết hợp trồng trọt. Tại đây, ông tiếp tục nghiên cứu các bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi, góp phần mở rộng hoạt động nghiên cứu của cơ sở Pasteur Nha Trang sang lĩnh vực vi sinh vật và bệnh học thú y.

Bên cạnh y học, Yersin còn dành nhiều tâm huyết cho nông nghiệp. Sau những chuyến đi đến Malaysia và Indonesia, ông quan tâm đến cây cao su và bắt đầu trồng thử nghiệm tại Suối Dầu từ năm 1897. Đến năm 1905, những lô mủ cao su đầu tiên với sản lượng 1.316kg được chuyển đến một doanh nghiệp cao su của Pháp.

Ông cũng xây dựng phòng thí nghiệm nông hóa để nghiên cứu giống cây, kỹ thuật khai thác và chế biến mủ cao su. Những nghiên cứu này góp phần hỗ trợ hoạt động trồng cao su tại Đông Dương.

Trong lĩnh vực giáo dục và y tế, Yersin tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách. Năm 1902, ông ra Hà Nội thành lập Trường Y khoa Đông Dương và trở thành hiệu trưởng đầu tiên. Đây là tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội.

Năm 1904, ông được bổ nhiệm làm đại diện Viện Pasteur Paris tại Đông Dương, đồng thời đảm nhiệm vai trò giám đốc các cơ sở Pasteur ở Sài Gòn và Nha Trang.

Năm 1924, ông giữ chức Tổng thanh tra các cơ sở Pasteur tại Đông Dương. Năm 1927, ông được Viện Hàn lâm Khoa học Pháp trao giải thưởng Lecomte, ghi nhận những đóng góp trong nghiên cứu khoa học. Đến năm 1934, Yersin được bổ nhiệm làm giám đốc danh dự Viện Pasteur Paris.

Không chỉ quan tâm đến y học và nông nghiệp, Yersin còn dành nhiều năm nghiên cứu cây canh ki na, loại cây được dùng để chiết xuất quinine - hoạt chất quan trọng trong điều trị sốt rét. Trong bối cảnh nguồn cung quinine phụ thuộc nhiều vào nước ngoài, ông tìm cách đưa loại cây này vào trồng tại Đông Dương.

Năm 1914, Yersin thử nghiệm gieo trồng canh ki na tại Suối Dầu và Đankia nhưng chưa đạt kết quả như mong muốn. Đến năm 1917, ông tiếp tục đưa cây lên trồng tại núi Hòn Bà, gần Suối Dầu. Cây sinh trưởng tốt trong thời gian đầu nhưng sau đó chết dần do điều kiện đất đai không phù hợp.

Tháng 7/1923, ông chuyển những cây canh ki na có triển vọng từ Hòn Bà đến Đran (Đơn Dương) để tiếp tục trồng thử nghiệm và thu được kết quả khả quan hơn. Sau đó, việc trồng loại cây này được mở rộng sang một số khu vực thuộc cao nguyên Lang Biang và Di Linh.

Theo tư liệu địa phương, năm 1936, các vùng trồng tại Lán Tranh và Di Linh thu hoạch khoảng 30 tấn vỏ canh ki na, với hàm lượng quinine sunfat đạt 7,42%. Năm 1938, sản lượng vỏ thu hoạch đạt 21 tấn, hàm lượng quinine sunfat tăng lên 8,5%.

Ngày 28/6/1935, Trường Trung học Yersin tại Đà Lạt được khánh thành. Nhân dịp này, Yersin trở lại cao nguyên Lang Biang lần cuối trước khi qua đời.

Trong những năm cuối đời, dù tuổi cao, Yersin vẫn duy trì niềm say mê nghiên cứu khoa học, đặc biệt là thiên văn học và vô tuyến điện. Ông còn dành sự quan tâm đến việc theo dõi mực nước thủy triều tại Nha Trang.

Ngày 27/2/1943, Alexandre Yersin qua đời tại Nha Trang. Theo nguyện vọng của ông, thi hài được an táng tại Suối Dầu, nơi gắn bó với nhiều hoạt động nghiên cứu và nông nghiệp của ông. Những đóng góp trong y học, khoa học, nông nghiệp và giáo dục đã để lại dấu ấn sâu đậm của Yersin tại Việt Nam.

Những dấu ấn tưởng niệm bác sĩ Alexandre Yersin tại Việt Nam

Những đóng góp của bác sĩ Alexandre Yersin đối với y học, khoa học và đời sống người dân Việt Nam được ghi nhận qua nhiều công trình tưởng niệm. Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Nha Trang và Đà Lạt.

Tại Hà Nội, phố Yersin (còn gọi là phố Yec-xanh) dài khoảng 512m, nối từ phố Lê Quý Đôn đến phố Lò Đúc, đi qua khu vực giao với các phố Trần Nhân Tông và Nguyễn Huy Tự. Thời Pháp thuộc, con phố mang tên Rue Docteur Calmette (phố Bác sĩ Calmette). Sau năm 1945, phố được đổi tên thành Lãn Ông. Về sau, tuyến phố mang tên Yec-xanh như hiện nay. Trên tuyến phố này có trụ sở Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, tiền thân là Viện Pasteur Hà Nội.

Tại Khánh Hòa, nơi gắn bó với phần lớn cuộc đời nghiên cứu khoa học của Yersin, nhiều địa điểm lưu giữ dấu tích về ông. Trong đó, thư viện Yersin thuộc Viện Pasteur Nha Trang, khu mộ của ông tại Suối Dầu và chùa Linh Sơn Pháp Ấn ở Cam Lâm là những địa điểm tiêu biểu.

Chùa Linh Sơn Pháp Ấn trước đây là nhà làm việc, nghỉ ngơi của bác sĩ Yersin. Ngôi nhà được ông cho xây dựng vào khoảng năm 1912, làm nơi lưu trú và tiếp khách mỗi khi từ Nha Trang lên làm việc tại trại chăn nuôi Suối Dầu. Sau này, nơi đây được chuyển đổi thành chùa và trở thành một địa điểm lưu niệm gắn với cuộc đời ông.

Ngoài ra, trên núi Hòn Bà, Khánh Hòa còn có nhà làm việc và trạm nghiên cứu từng được Yersin xây dựng, sử dụng trong các chuyến khảo sát, nghiên cứu thiên nhiên. Năm 2023, địa điểm này được bổ sung vào quần thể Di tích lịch sử lưu niệm nhà bác học Alexandre Yersin đã được xếp hạng cấp quốc gia.

Đặc biệt, tình cảm của người dân địa phương dành cho Yersin không chỉ thể hiện qua những công trình tưởng niệm. Tại làng Tân Xương, khu vực Suối Dầu, người dân còn thờ phụng ông như một vị thành hoàng. Đây là nét văn hóa đặc biệt, thể hiện sự kính trọng và ghi nhớ công lao của một nhà khoa học nước ngoài đã dành nhiều năm gắn bó với vùng đất này.

Bên cạnh các địa điểm lưu niệm, tên Alexandre Yersin còn được đặt cho Trường Đại học Yersin Đà Lạt. Trường được thành lập theo Quyết định số 175/2004/QĐ-TTg ngày 1/10/2004 của Thủ tướng Chính phủ; đến ngày 27/12 cùng năm, nhà trường tổ chức lễ công bố quyết định thành lập. Việc lấy tên Yersin đặt cho trường cũng là một cách ghi nhận những đóng góp của ông đối với khoa học, giáo dục và vùng đất Tây Nguyên nói riêng, Việt Nam nói chung.

Năm 2013, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam truy tặng bác sĩ Yersin là công dân danh dự Việt Nam.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Bác sĩ Alexandre Yersin (1863-1943) - Người tìm ra Đà Lạt - Trường Đại học Yersin Đà Lạt

TS.VS Alexandre Yersin - Bác sĩ người Pháp và những tháng ngày trên đất nước Việt Nam - Đại học Quốc gia Hà Nội.