Bắt bệnh rủi ro siêu dự án hạ tầng: ‘Lá chắn’ nào cho hàng nghìn tỷ đồng đầu tư công?

Sáng 16/9, Báo Xây dựng tổ chức tọa đàm "Quản trị rủi ro các dự án hạ tầng trong kỷ nguyên đầu tư công", cập nhật xu hướng quản trị rủi ro và cách tiếp cận giải pháp bảo hiểm sau khi Nghị định 220/2026/NĐ-CP được ban hành.

Trong bối cảnh hàng loạt siêu dự án giao thông, năng lượng được đẩy mạnh giải ngân, giới chuyên gia và các ban quản lý dự án (BQLDA) đã chỉ rõ những diện rủi ro mang tính "dây chuyền" cùng bài toán bảo vệ dòng vốn ngân sách.

Khi quy mô tăng, rủi ro biến đổi về chất

Đặt vấn đề về sự thay đổi của rủi ro khi quy mô đầu tư ngày càng lớn, từ các tuyến cao tốc, đường sắt tốc độ cao cho đến sân bay, cảng biển.

Ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), nhấn mạnh: Với các đại dự án có kỹ thuật phức tạp và nhiều gói thầu liên kết chặt chẽ, rủi ro không chỉ tăng về mức độ mà còn thay đổi hoàn toàn về tính chất. Một sự cố nhỏ ở một khâu đơn lẻ có thể tạo ra "hiệu ứng dây chuyền", ảnh hưởng tới chi phí, tiến độ và khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống.

Ông Biên đúc kết 5 nhóm rủi ro cốt lõi đối với các siêu dự án:

-Kỹ thuật phức tạp hơn: Địa chất, nền móng, kết cấu ngầm hay công nghệ thi công giao thoa khiến sai sót tại một bộ phận lập tức tác động dây chuyền.

-Tiến độ bị đe dọa mạnh hơn: Sự cố kỹ thuật không đơn thuần làm phát sinh chi phí sửa chữa mà còn kéo theo chậm tiến độ, tăng chi phí tài chính và máy móc.

-Rủi ro tại giao diện hợp đồng: Khi dự án có hàng chục, hàng trăm gói thầu, rủi ro đan xen giữa các nhà thầu và các hợp đồng tăng lên đáng kể.

-Tác động xã hội rộng hơn: Sự cố ở công trình trọng điểm dễ gây thiệt hại cho bên thứ ba, ảnh hưởng đến môi trường, giao thông và đời sống dân sinh.

-Tổn thất tài chính khổng lồ: Với dự án quy mô hàng nghìn, hàng chục nghìn tỷ đồng, một tỷ lệ tổn thất nhỏ cũng gây ra thiệt hại cực kỳ lớn.

"Với các dự án quy mô lớn, yêu cầu đặt ra không chỉ là phòng ngừa sự cố, mà còn phải có cơ chế chuyển giao và quản trị rủi ro phù hợp, trong đó bảo hiểm là công cụ quan trọng”, ông Đàm Đức Biên khẳng định.

Nhận diện "điểm nóng" rủi ro từ thực địa

Nhận diện những hiện tượng thiên tai cực đoan, sạt lở, sụt lún xảy ra dồn dập thời gian qua, đại diện các BQLDA đã phân tích chi tiết các nguy cơ khiến chủ đầu tư lo ngại nhất.

Từ góc độ đơn vị triển khai các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm, ông Lê Văn Bình (Phòng Khoa học Công nghệ, BQLDA Thăng Long - Bộ Xây dựng) liệt kê các nhóm rủi ro thực tế:

-Tiến độ và mặt bằng: Chậm bàn giao mặt bằng, chậm huy động nguồn lực, thiếu hụt vật liệu hoặc vướng mắc thủ tục.

-Địa chất và thiên tai: Sai lệch khảo sát thiết kế kết hợp với thời tiết cực đoan (mưa lớn, lũ lụt, sạt lở) làm gián đoạn thi công.

-Chi phí biến động: Biến động giá vật tư, nguyên nhiên liệu. Điển hình như đợt tăng giá xăng dầu vừa qua đã đẩy chi phí vận hành máy móc lên rất cao.

-An toàn và trách nhiệm bên thứ ba: Đặc biệt căng thẳng tại các gói thầu giao cắt với khu dân cư và hạ tầng hiện hữu.

Về quan điểm quản trị, ông Bình nhấn mạnh BQLDA Thăng Long chủ động nhận diện, kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án chứ không chờ sự cố xảy ra mới xử lý, trong đó có việc hợp tác với các doanh nghiệp bảo hiểm để xây dựng phương án phòng ngừa.

Bảo hiểm tổng thể: "Lá chắn" chủ động cho vốn đầu tư công

Để giải bài toán đan xen gói thầu ở các siêu dự án, đại diện BQLDA đường sắt (Bộ Xây dựng) - Trưởng phòng Thể chế hợp đồng Nguyễn Văn Diệp, cho rằng việc tham gia bảo hiểm không chỉ dừng ở mức tuân thủ pháp luật mà phải nâng tầm thành chiến lược trị an dự án.

Theo ông Diệp, nếu các dự án cải tạo tuyến đường sắt cũ có các gói thầu độc lập, thì những đại dự án đường sắt quốc gia thế hệ mới đòi hỏi sự bao phủ toàn diện. Một sự cố ở gói thầu này có thể làm tê liệt toàn bộ tiến độ của gói thầu khác.

Do đó, BQLDA đường sắt đã hướng tới giải pháp thuê đơn vị tư vấn bảo hiểm chuyên trách ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư và thiết kế. Đơn vị tư vấn độc lập này sẽ giúp nghiên cứu và thiết kế một chương trình bảo hiểm tổng thể, bao phủ toàn bộ vòng đời dự án; sàng lọc, đánh giá và lựa chọn các doanh nghiệp bảo hiểm/tái bảo hiểm trên thị trường có đủ năng lực, kinh nghiệm thực chiến; đảm bảo nguồn vốn đầu tư công được sử dụng đúng mục tiêu: Cạnh tranh, công bằng, minh bạch và tối ưu hiệu quả kinh tế.

“Quản trị rủi ro đầu tư công trong kỷ nguyên mới đòi hỏi sự dịch chuyển mạnh mẽ từ thế "bị động khắc phục" sang "chủ động phòng ngừa và chuyển giao". Việc thiết lập hệ thống bảo hiểm đồng bộ, chuyên nghiệp chính là điểm tựa vững chắc để các siêu dự án hạ tầng về đích an toàn, đúng tiến độ”, ông Diệp nhận định.