Bi kịch của người tiên phong làm ô tô Việt và lời trăn trở: 'Tôi không thể mạnh như VinFast'

Khởi đầu rực rỡ mang tên xe tải nhẹ

Năm 2004, Vinaxuki tiến hành khởi công xây dựng nhà máy ô tô đầu tiên tại huyện Mê Linh (Hà Nội) bằng nguồn vốn vay gần 200 tỷ đồng, với công suất thiết kế đạt 20.000 xe/năm.

Giai đoạn 2006 - 2009, nhà máy tập trung vào nhập linh kiện về lắp ráp các loại xe tải, sản xuất trên 20 dòng xe và ghi nhận tỷ lệ nội địa hóa đạt 27%.

Chỉ sau 3 năm đi vào hoạt động, Vinaxuki đã thu hồi đủ vốn và tất toán các khoản nợ vay ngân hàng. Trong giai đoạn từ năm 2006 đến 2009, doanh nghiệp duy trì chuỗi lợi nhuận liên tục, trong đó năm thấp nhất đạt 90 tỷ đồng và năm cao nhất ghi nhận mức lãi 160 tỷ đồng.

Tại thời điểm đỉnh cao, một đối tác nước ngoài từng đề nghị mua 49% cổ phần Vinaxuki với mức giá 1.400 tỷ đồng, tuy nhiên giao dịch không được thực hiện do các quy định cấm bán vốn cho đối tác ngoại của ngành sản xuất ô tô lúc bấy giờ.

Tham vọng làm xe con nội địa và cú trượt ngã lịch sử

Cấu trúc tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bắt đầu biến động mạnh từ năm 2010. Khi Vinaxuki chuyển hướng sang sản xuất xe con dưới 9 chỗ ngồi.

Doanh nghiệp đã rót hơn 900 tỷ đồng từ nguồn vốn vay và lợi nhuận tích lũy vào các hạng mục đầu tư công nghệ cao bao gồm luyện kim, đúc phôi, sản xuất khuôn mẫu và hệ thống robot tự động cắt, sơn... Vinaxuki tự triển khai các khâu chế tạo cabin, khung gầm và thân vỏ xe con, với mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa lên mức 30% đến 45% tùy theo từng model. Đến năm 2012, công ty chính thức giới thiệu mẫu xe con VG150 với tỷ lệ nội địa hóa công bố lên tới 58%.

Việc dồn lực tự sản xuất toàn bộ chuỗi linh kiện do thiếu mạng lưới công nghiệp hỗ trợ nội địa đã đẩy chi phí R&D và marketing của dự án tăng thêm 20% đến 30%. Với nguồn tiền phục vụ đầu tư dài hạn, Vinaxuki chủ yếu sử dụng các khoản vay ngân hàng ngắn hạn, kỳ hạn 1 năm với mức lãi suất từ 17% đến 20%/năm, kèm theo điều khoản phạt 150% nếu vi phạm thời hạn trả nợ.

Năm 2011 - 2012, cuộc khủng hoảng tài chính diễn ra khiến sức mua của thị trường ô tô lao dốc. Sự sụt giảm doanh số khiến hàng nghìn xe đã lắp ráp của Vinaxuki rơi vào tình trạng tồn kho hoặc phải giảm giá bán để thu hồi vốn.

Đến cuối năm 2012, Vinaxuki báo lỗ 45 tỷ đồng và phát sinh nợ quá hạn. Tổng dư nợ của doanh nghiệp lúc này chạm mức gần 1.500 tỷ đồng bao gồm cả gốc và lãi. Khi doanh nghiệp xuất hiện nợ quá hạn, các tổ chức tín dụng ngừng cấp vốn lưu động. Việc dòng tiền bị cắt đứt khiến toàn bộ dự án sản xuất xe con của Vinaxuki phải dừng thi công do các dây chuyền không thể hoàn thiện, đánh dấu bước trượt dài của doanh nghiệp từ mức lợi nhuận trăm tỷ sang khối nợ nghìn tỷ đồng.

Khối nợ phình to và 10 lần đấu giá bất thành

Do không có nguồn thu, các khoản lãi phạt và lãi phát sinh liên tục cộng dồn. Theo số liệu năm 2019, chỉ riêng khoản nợ tại chi nhánh Vinaxuki Thái Nguyên đã lên đến 1.265 tỷ đồng.

Để xử lý nợ xấu, tài sản của doanh nghiệp đã bị cơ quan thi hành án và các ngân hàng mang ra đấu giá nhiều lần. Lần thông báo đấu giá đầu tiên đối với khoản nợ của CTCP Ô tô Xuân Kiên Vinaxuki và Vinaxuki Thái Nguyên được Ngân hàng BIDV công bố vào ngày 20/5/2020 với mức giá khởi điểm hơn 1.200 tỷ đồng, nhưng không thành công.

Tài sản bảo đảm cho khoản nợ này gồm quyền sử dụng và tài sản gần 140.000 m2 đất tại xã Tiền Phong, Mê Linh, Hà Nội; máy móc thiết bị tại Nhà máy Vinaxuki Mê Linh; quyền khai thác mỏ quặng Antimon và dây chuyền tuyển quặng tại xã Đắk Drông, Cư Jút (Đắk Nông) và tài sản gắn liền với đất của Nhà máy Vinaxuki Thái Nguyên.

Quá trình rao bán tài sản kéo dài liên tục từ năm 2020 đến năm 2024. Vào ngày 20/5/2024, Chi cục Thi hành án Dân sự huyện Mê Linh (Hà Nội) đưa ra thông báo đấu giá lần thứ 10 đối với tài sản của Vinaxuki. Phiên đấu giá dự kiến tổ chức vào sáng ngày 19/9/2024 tiếp tục thất bại do không có bất kỳ nhà đầu tư nào nộp hồ sơ tham gia.

Đối với các cơ sở sản xuất tại địa phương khác, nhà máy Vinaxuki tại Thanh Hóa (được cấp phép từ 2010 với vốn đầu tư 1.360 tỷ đồng) chỉ hoạt động từ 2011 đến 2013 rồi dừng vận hành, bỏ hoang và bị thu hồi một phần diện tích đất vào năm 2017.

Tính đến ngày 4/5/2023, dư nợ gốc của Vinaxuki còn khoảng 82,4 tỷ đồng, lãi phát sinh thêm 166,1 tỷ đồng, đẩy tổng nợ lên 248,5 tỷ đồng.

Về phần Chủ tịch Vinaxuki Bùi Ngọc Huyên, để cấn trừ nợ, ông đã mất quyền sở hữu căn nhà của mình. Một doanh nghiệp bất động sản đã mua lại hơn 53.000m2 đất tại khu vực nhà máy Mê Linh (có tổng diện tích 150.000m2), bao gồm cả vị trí căn nhà của ông Huyên. Ông phải dọn vào sống tạm trong khu văn phòng của nhà máy hoang tàn, duy trì cuộc sống bằng lương hưu 8 triệu đồng/tháng. Có những thời điểm, ông từng phải nuôi gà, chăn dê ngay trong khuôn viên nhà xưởng để trang trải qua ngày.

"Tôi không thể mạnh như VinFast..."

Trong những chia sẻ nhìn lại hành trình khởi nghiệp làm ô tô của mình, ông Bùi Ngọc Huyên, Chủ tịch Vinaxuki đã bày tỏ: "Tôi không thể mạnh như VinFast, vài ba năm làm ra cái ô tô được. Không, tôi phải đi từng bước bởi vì tôi từ tay trắng đi lên".

Sự khác biệt lớn nhất được ông chỉ ra nằm ở khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Ông Huyên nói: "VinFast, ông có thể nhiều tiền, ông lại vay thêm được đến 370.000 tỷ. Nhưng lúc bấy giờ tôi là công ty tư nhân thì vay ngân hàng thì nhiều lắm vay được độ vài ba trăm triệu đã là may rồi".

Đến nay, dù Vinaxuki đã đóng cửa nhà máy gần một thập kỷ, giấc mơ sản xuất ô tô nội địa vẫn là một điều trăn trở lớn đối với ông Huyên, một hành trình của người tiên phong nhưng nhiều thử thách.