Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi đề xuất thêm nhiều lựa chọn về bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi

Không chỉ tính toán giá trị đất và tài sản bị thu hồi, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) hiện nay đang được xây dựng theo hướng đặt vấn đề ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế của người dân vào quá trình thu hồi đất.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện dự án luật để trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dự kiến vào tháng 10/2026. Theo định hướng xây dựng, luật sẽ chủ yếu quy định những vấn đề khung và mang tính nguyên tắc; các nội dung cần linh hoạt theo thực tế sẽ được giao Chính phủ, bộ, ngành và địa phương quy định.

Trong 7 nhóm chính sách lớn của dự thảo, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là một nội dung trọng tâm.

Tính cả khoản thu nhập bị mất

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cách tiếp cận đối với người có đất bị thu hồi không chỉ dừng ở việc xác định tài sản được bồi thường. Theo dự thảo, trong quá trình thu hồi đất, cơ quan chức năng phải điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất, đồng thời lấy ý kiến người có đất thu hồi trước khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt.

Cách làm này nhằm xác định những khoản thu nhập mà người dân có thể mất đi sau khi đất bị thu hồi, qua đó giúp địa phương xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp, tạo điều kiện ổn định đời sống, sản xuất và phục hồi sinh kế.

Dự thảo xác định Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm sinh kế cho người có đất thu hồi thông qua các chính sách hỗ trợ việc làm, thu nhập và ổn định đời sống, sản xuất. Đây cũng là cơ sở để chính sách bồi thường chuyển từ việc chỉ giải quyết giá trị của phần đất bị thu hồi sang tính đến đời sống của người dân sau thời điểm thu hồi.

Có thể giữ lại nơi ở thay vì di chuyển

Một loạt đề xuất khác tập trung vào bài toán tái định cư.

Theo đó, với người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị hoặc khu dân cư nông thôn, dự thảo đề xuất phương án bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Trong trường hợp người dân có nhu cầu, phần đất ở bị thu hồi cũng có thể được hoán đổi sang phần diện tích đất còn lại của chính thửa đất sau thu hồi theo quy định của Chính phủ.

Cơ chế này được thiết kế nhằm hạn chế việc phải di chuyển chỗ ở trong những trường hợp vẫn có thể bố trí lại trên phần đất còn lại. Đồng thời, diện tích đất sau thu hồi có thể được khai thác hiệu quả hơn, còn Nhà nước giảm chi phí phải bố trí một địa điểm tái định cư mới.

Dự thảo cũng đưa ra nguyên tắc khu tái định cư không chỉ có một loại nhà hoặc một quy mô diện tích. Nhà ở, đất ở được bố trí theo nhiều cấp nhà và mức diện tích khác nhau, tương ứng với mức bồi thường và khả năng chi trả của người được tái định cư. Đặc biệt, nếu người có đất ở bị thu hồi phải di chuyển nhưng khoản bồi thường về đất ở không đủ để có một suất tái định cư tối thiểu, Nhà nước sẽ hỗ trợ phần tiền còn thiếu để người dân được giao một suất tái định cư tối thiểu.

Xử lý cả phần đất còn lại sau thu hồi

Một vấn đề khác được dự thảo đặt ra là trường hợp chỉ thu hồi một phần thửa đất.

Nếu Nhà nước thu hồi đất để phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, người sử dụng đất có nhu cầu Nhà nước thu hồi luôn phần diện tích còn lại thì cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định và thực hiện bồi thường, hỗ trợ, quản lý theo quy định của Chính phủ.

Quy định này tạo thêm phương án xử lý đối với những thửa đất còn lại sau thu hồi, thay vì chỉ giải quyết phần diện tích nằm trong ranh giới dự án.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng điều chỉnh trường hợp chuyển quyền sử dụng đất trong thời gian thông báo thu hồi đất có hiệu lực. Nếu người có đất thu hồi chuyển quyền trong khoảng thời gian này, bên nhận chuyển quyền vẫn được xem xét bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, nhưng tổng mức không vượt quá mức áp dụng đối với bên chuyển quyền.

Theo định hướng của cơ quan soạn thảo, các quy định này nhằm bảo đảm quyền lợi của người dân nhưng đồng thời hạn chế khả năng lợi dụng chính sách thu hồi đất để trục lợi.

Từ bồi thường tài sản đến tái thiết cuộc sống

Nhìn tổng thể, các đề xuất tại Chương 6 của dự thảo cho thấy chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thiết kế theo hướng mở rộng hơn về quyền lợi và phương án xử lý.

Người có đất bị thu hồi có thể được xem xét nhiều phương án hơn về nơi ở; thu nhập bị mất được đưa vào quá trình xác định nhu cầu hỗ trợ; phần đất còn lại có thể được xử lý theo nhu cầu thực tế; trong khi trường hợp khó khăn về giá trị bồi thường vẫn có cơ chế bảo đảm một suất tái định cư tối thiểu.

Điểm xuyên suốt là không chỉ giải quyết việc mất đất, mà phải tính đến cuộc sống của người dân sau khi đất được thu hồi. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu hoàn thiện chính sách đất đai theo hướng bảo đảm quyền, lợi ích của người dân, đồng thời đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Các đề xuất trên hiện mới nằm trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) và sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét.