Nhập siêu lớn nhất gần 30 năm: Báo động đỏ hay cơ hội vàng?

Trong 5 tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,5%; nhập khẩu tăng 30,8%.

Đáng chú ý, cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 13,8 tỷ USD, ghi nhận mức thâm hụt lớn nhất trong gần 30 năm. Con số này trái ngược hoàn toàn với bức tranh thặng dư hơn 5 tỷ USD của cùng kỳ năm trước khiến nhiều người đặt ra nghi hoặc về sự suy giảm sức mạnh xuất khẩu?

Xung quanh vấn đề này, chúng tôi có cuộc trò chuyện với ông Nguyễn Tuấn Việt, Tổng Giám đốc VIETGO, chuyên gia hàng đầu về xuất khẩu.

Nhiều ý kiến lo ngại nhập siêu lớn phản ánh sự suy giảm sức mạnh xuất khẩu. Quan điểm của ông về nhận định này ra sao khi xuất khẩu vẫn tăng 19,5%? Theo ông, đâu là những nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng này?

Ông Nguyễn Tuấn Việt: Trước hết, chúng ta cần nhìn nhận cấu trúc trục thời gian của hoạt động ngoại thương theo chu kỳ kinh tế hàng năm. Thông thường, một năm luôn có những giai đoạn tập trung nhập khẩu nguyên liệu đầu vào và giai đoạn cao điểm bán ra sản phẩm hoàn thiện.

Thời điểm bùng nổ xuất khẩu chắc chắn rơi vào quý IV hàng năm, dịp thế giới bước vào mùa mua sắm lớn nhất gắn liền với Noel và Tết Dương lịch. Để phục vụ nhu cầu này, các doanh nghiệp thường đẩy mạnh xuất khẩu vào giữa và cuối quý III nhằm đảm bảo hàng hóa kịp lên kệ tại các thị trường chủ lực như Mỹ và châu Âu vào quý IV.

Ngược lại, quý I và quý II chính là thời điểm vàng để nhập khẩu. Tùy thuộc vào đặc thù ngành hàng, phương thức tích trữ nguyên liệu sẽ khác nhau. Ví dụ, ngành dệt may thường áp dụng mô hình "làm đến đâu nhập đến đấy" theo sát tiến độ đơn hàng.

Tuy nhiên, đối với các mặt hàng nông sản như hạt điều, hạt tiêu hay cà phê, doanh nghiệp bắt buộc phải nhập khẩu vào đúng vụ mùa. Nếu bỏ lỡ thời điểm này, doanh nghiệp sẽ không thể thu mua đủ số lượng hoặc phải chấp nhận mua với mức giá rất cao về sau.

Đơn cử như năm vừa qua, kim ngạch xuất khẩu hạt điều của chúng ta đạt hơn 5 tỷ USD, cà phê đạt hơn 9 tỷ USD, tổng cộng gần 15 tỷ USD. Để đạt được con số đó, trong nửa đầu năm, chúng ta phải nhập khẩu một khối lượng lớn điều thô từ châu Phi, Campuchia, Lào và cà phê nguyên liệu từ các nước láng giềng trước khi chế biến và bán ra đúng thời điểm.

Xét trên bình diện tổng thể, đặc biệt là khối doanh nghiệp FDI, họ cũng phải đẩy mạnh nhập khẩu linh kiện, cấu kiện, nguyên phụ liệu trong những tháng đầu năm để tiến hành lắp ráp, hoàn thiện sản phẩm phục vụ các đơn hàng xuất khẩu cuối năm. Vì vậy, sự chênh lệch cán cân thương mại trong 5 tháng đầu năm là một hiện tượng mang tính chu kỳ hết sức bình thường của cấu trúc nền kinh tế hướng về xuất khẩu. Việc lượng nhập khẩu tăng làm phát sinh con số nhập siêu hoàn toàn không phải là dấu hiệu xấu.

Chúng ta phải nhìn thấy một bản chất quan trọng: Dù đang nằm trong chu kỳ gom hàng và ôm nguyên liệu, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam vẫn đạt mức tăng ấn tượng 19,5% so với cùng kỳ. Nhiều năm trước, trong quý I và quý II, tăng trưởng xuất khẩu thường chỉ đi ngang, nhích nhẹ hoặc thậm chí sụt giảm so với cùng kỳ năm trước.

Việc duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sát mốc 20% ngay trong chu kỳ nhập khẩu là một số liệu cực kỳ đáng mừng, phản ánh sức mạnh nội tại và nhu cầu thế giới đối với hàng hóa Việt Nam vẫn rất lớn.

Bên cạnh đó, nguyên nhân khiến nhập khẩu tăng mạnh 30,8% còn đến từ quyết tâm thúc đẩy GDP của Chính phủ thông qua các giải pháp đẩy mạnh đầu tư công và phát triển tài sản quốc gia.

Việc triển khai các công trình hạ tầng trọng điểm đòi hỏi một lượng lớn thiết bị, cấu kiện và nguyên vật liệu nhập khẩu. Tổng hòa các yếu tố trên, con số nhập siêu hơn 13 tỷ USD tại thời điểm này là hoàn toàn bình thường và nằm trong tầm kiểm soát.

Vậy những con số đó đã nói lên điều gì về sức khỏe của nền kinh tế, thưa ông?

Ông Nguyễn Tuấn Việt: Để đánh giá đúng sức khỏe của một nền kinh tế, chúng ta phải phân tích rõ bản chất của dòng tiền chi cho nhập khẩu. Nếu một quốc gia liên tục nhập siêu chỉ để phục vụ tiêu dùng xa xỉ thì đó là tín hiệu đáng báo động. Nhưng nếu chúng ta nhập siêu để phát triển cơ sở hạ tầng, phục vụ đầu tư công hay mở rộng năng lực sản xuất của đất nước thì đó là một tín hiệu rất tốt.

Nó tương tự như mô hình kinh tế của một gia đình: Khi có thu nhập cao và tích lũy tốt, gia đình đó sẽ quyết định chi tiền để mua sắm tài sản, xây dựng nhà cửa hay sửa chữa cơ sở vật chất. Hành động này không làm gia đình nghèo đi mà trái lại, giúp nâng cao chất lượng đời sống dài hạn và tạo bệ phóng cho các hoạt động gia tăng thu nhập trong tương lai. Nền kinh tế của một quốc gia cũng vận hành theo nguyên lý như vậy.

Mấu chốt ở đây là chúng ta nhập siêu nhưng vẫn giữ vững mạch tăng trưởng xuất khẩu vững chắc ở mức 19,5%. Đối với bất kỳ quốc gia xuất khẩu nào trên thế giới, đây là một số liệu tăng trưởng vô cùng ấn tượng. Doanh nghiệp đang chủ động tận dụng nguồn lực để gom hàng, tích trữ nguyên phụ liệu đầu vào cho thấy họ đang nhìn thấy những cơ hội thị trường rõ ràng và chuẩn bị năng lực cung ứng cho làn sóng đơn hàng bùng nổ cuối năm.

Đi sâu vào cơ cấu, có thể thấy rõ hơn 90% kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam tập trung vào nhóm hàng cần thiết cho sản xuất bao gồm máy móc thiết bị, dụng cụ phụ tùng và nguyên phụ liệu dệt may, da giày, linh kiện điện tử. Điều này chứng minh "máy sưởi" của các nhà máy đang được bật hết công suất.

Kinh nghiệm xúc tiến thương mại hơn 20 năm qua của tôi tại VIETGO cho thấy, khi các đơn hàng quốc tế từ các thị trường lớn bắt đầu hồi phục, phản ứng đầu tiên của hệ thống doanh nghiệp luôn là tăng tốc nhập khẩu nguyên liệu để đón đầu. Sự gia tăng mạnh mẽ của nhóm hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất chính là "chỉ dấu sớm" dự báo cho một chu kỳ bứt phá mạnh mẽ của kim ngạch xuất khẩu trong hai quý tiếp theo.

Vậy triển vọng cán cân thương mại cả năm 2026 sẽ như thế nào? Nếu phải đưa ra một thông điệp ngắn gọn về con số nhập siêu 13,8 tỷ USD hiện nay, ông sẽ coi đây là tín hiệu đáng lo hay là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đang chuẩn bị cho một giai đoạn tăng trưởng mới?

Ông Nguyễn Tuấn Việt: Như tôi đã phân tích, chiến lược đầu tư công mạnh mẽ của Chính phủ trong giai đoạn này, ví dụ điển hình là việc quy hoạch và hiện đại hóa lại hạ tầng toàn diện là một bước đi mang tính chiến lược và rất đáng mừng.

Một quốc gia phải có nền tảng xuất khẩu thặng dư nhiều năm và dự trữ ngoại hối vững vàng thì mới có đủ tiềm lực tài chính để quyết liệt đầu tư trở lại cho cơ sở hạ tầng ở quy mô lớn như vậy. Chúng ta kiếm được tiền thì phải biết chi tiêu đúng lúc để tái đầu tư, cải thiện chất lượng cuộc sống của nhân dân và tối ưu hóa năng lực cạnh tranh quốc gia.

Về triển vọng cán cân thương mại, tôi cho rằng ngay cả khi tổng thể cả năm nay Việt Nam có ghi nhận trạng thái nhập siêu, đó vẫn là một kết quả tích cực, miễn là tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của chúng ta tiếp tục duy trì ở mức hai con số và sát mốc 20%. Với nhịp độ tăng trưởng mạnh mẽ như hiện tại, tổng kim ngạch xuất khẩu một năm của Việt Nam dự kiến sẽ tương đương với quy mô tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Điều đó có nghĩa là chỉ tính riêng một dòng doanh thu từ xuất khẩu đã thiết lập giá trị ngang bằng với toàn bộ tài sản quốc nội tạo ra. Đây là một tỷ lệ và vị thế thương mại đặc biệt mà gần như không một quốc gia nào trên thế giới có thể đạt được, minh chứng cho một nền kinh tế có độ mở lớn và tốc độ phát triển cực kỳ năng động.

Do đó, việc dùng dòng tiền dự trữ để nhập khẩu các yếu tố đầu vào nhằm phát triển sản xuất, nâng cấp hạ tầng là một tín hiệu rất đáng mừng.

Đứng trước câu hỏi về khả năng quay lại trạng thái xuất siêu vào cuối năm, xu hướng này là hoàn toàn khả thi khi nền kinh tế bước vào điểm rơi của chu kỳ xuất khẩu vào quý III và quý IV.

Tuy nhiên, thay vì quá cứng nhắc theo đuổi mục tiêu "phải xuất siêu bằng mọi giá", tư duy kinh tế báo chí hiện đại cần nhìn nhận cán cân thương mại trong một bức tranh tổng thể dài hạn hơn.

Khi làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang chọn Việt Nam làm trung tâm sản xuất mới, chúng ta đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của các dòng vốn đầu tư công nghệ cao. Sự chuyển dịch này tạm thời đẩy nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất lên cao nhưng sẽ tạo ra năng lực xuất khẩu vượt bậc cho giai đoạn kế tiếp.

Nếu phải đưa ra một thông điệp ngắn gọn nhất về con số nhập siêu 13,8 tỷ USD hiện nay, tôi khẳng định: Đây hoàn toàn không phải là tín hiệu đáng lo ngại, mà chính là dấu hiệu rõ nét cho thấy nền kinh tế Việt Nam đang tích lũy nội lực, "nén lò xo" để chuẩn bị cho một giai đoạn bứt phá tăng trưởng mới mạnh mẽ và bền vững hơn trên trường quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ông!