Nữ bác sĩ Việt Nam đầu tiên trong lịch sử: Thông thạo 7 ngoại ngữ, nhận bằng y khoa tại Pháp, có cuộc ly hôn chấn động đi ngược mọi quan niệm truyền thống

Bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu luôn được nhắc đến như một tấm gương tiên phong, đặt nền tảng cho sự phát triển của y học dân tộc. Bà được biết đến là nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam, đồng thời còn dám thách thức những định kiến phong kiến và rào cản kỳ thị trong xã hội thuộc địa, đòi quyền lợi xứng đáng cho phái yếu.

Xuất thân danh giá của nữ bác sĩ

Bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu sinh ngày 8/9/1906 tại Hà Nội nhưng lớn lên ở TP. Hồ Chí Minh; bà xuất thân trong một gia đình danh giá bậc nhất Đông Dương thời bấy giờ.

Cha bà là ông Bùi Quang Chiêu, kỹ sư canh nông đầu tiên của Việt Nam. Mẹ bà là bà Vương Thị Y, cũng có gia thế đáng nể.

Bác sĩ Henriette sinh ra khi đất nước đang chịu ách đô hộ của thực dân Pháp, thời điểm người Việt đối diện với sự phân biệt đối xử giai cấp và sắc tộc nặng nề. Tuy nhiên, nhờ tiềm lực và vị thế cao trong xã hội của gia đình, bà vẫn được hưởng nền giáo dục tốt, cuộc sống sung túc và tiếp cận với nguồn tri thức nhân loại từ sớm.

Ngay khi chào đời, Henriette đã mang quốc tịch Pháp. Bà được nhận xét là một cô bé thông minh vượt trội. Năm 9 tuổi, bà thi vượt cấp và đỗ bằng Certificat d'Études sớm 2 năm so với bạn bè đồng trang lứa. Bà theo học tại trường Saint Paul de Chartres, hay còn gọi là trường Nhà Trắng, rồi tiếp tục chuyển sang học tại Collège des Jeunes Filles, tức Trường Trung học Gia Long, nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai ở TP. Hồ Chí Minh.

Năm 15 tuổi, theo nguyện vọng cá nhân, bà được cha đưa sang Pháp du học. Tại đây, bà theo học tại trường Trung học Lycée Fénelon ở Paris và nhanh chóng gây kinh ngạc bởi khả năng ngôn ngữ thiên bẩm khi thông thạo 7 ngoại ngữ gồm Việt, Pháp, Trung Quốc, Anh, Tây Ban Nha, Ý cùng hai cổ ngữ là Latinh và Hy Lạp.

Hành trình chinh phục giảng đường y khoa tại Pháp

Dù có con đường học vấn thuận lợi nhưng cuộc đời thiếu nữ của bà cũng không thiếu những giông bão. Chỉ một năm sau khi đặt chân đến Pháp, bà đón tin dữ khi hay tin mẹ qua đời vì lao phổi. Cùng lúc, bản thân bà cũng gặp vấn đề nghiêm trọng về mắt khiến việc học gián đoạn khoảng một năm. Nỗi đau mất mẹ kết hợp với sự ngưỡng mộ dành cho người anh ruột là bác sĩ Louis Bùi Quang Chiêu, một chuyên gia điều trị bệnh lao nổi tiếng tại Sài Gòn, đã trở thành động lực thôi thúc bà quyết định rẽ hướng sang con đường y khoa.

Năm 1926, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu tốt nghiệp trung học tại Lycée Fénelon và đến năm 1927, bà chính thức bước chân vào Đại học Y khoa Paris. Trong bối cảnh xã hội phương Tây và thuộc địa lúc bấy giờ, việc phụ nữ theo học đại học đã là một điều hiếm hoi và ngành y khoa gần như là lãnh địa của nam giới.

Sự xuất hiện của một nữ sinh người Việt tại ngôi trường danh tiếng bậc nhất nước Pháp đã trở thành hiện tượng đặc biệt, thu hút sự chú ý của giới hàn lâm. Trong những năm tháng ở Paris, bà có cơ hội tiếp xúc và kết giao với nhiều trí thức kiệt xuất như nhà bác học Marie Curie, nhà sử học Charles Seignobos cùng nhiều du học sinh Việt Nam ưu tú sau này trở thành những nhân vật trọng yếu trên chính trường.

Đến năm 1932, sau khi hoàn thành chương trình đào tạo và thời gian thực tập chuyên sâu, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu ghi danh lịch sử khi trở thành người phụ nữ Việt Nam đầu tiên nhận bằng bác sĩ y khoa tại Pháp.

Đáng chú ý, trước đó, khi chuẩn bị làm luận án tốt nghiệp, bà từng dự định chọn đề tài nghiên cứu về thụ tinh nhân tạo cho những người hiếm muộn. Tuy nhiên, ở thời điểm đầu thập niên 1930, đây là hướng đi quá mới mẻ và gây ra nhiều tranh cãi trong hội đồng giám khảo. Trước áp lực từ các giáo sư, bà buộc phải chuyển sang đề tài truyền thống hơn, nhưng công trình nghiên cứu sau đó của bà vẫn đạt loại xuất sắc, được hội đồng vinh danh và trao huy chương vào năm 1934.

Bản lĩnh chống lại các quan niệm phân biệt

Năm 1935, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu trở về Việt Nam và được bổ nhiệm làm Trưởng khoa Hộ sinh tại Bệnh viện Chợ Lớn khi mới 29 tuổi. Đây là cột mốc lịch sử, đánh dấu lần đầu tiên một người phụ nữ Việt Nam nắm giữ vai trò chuyên môn cao cấp trong hệ thống y tế thuộc địa.

Dù vậy, sự nghiệp của bà không trải hoa hồng. Những ngày đầu làm việc tại viện, bà phải trải qua môi trường ngột ngạt, chịu ảnh hưởng bởi sự kỳ thị chủng tộc, chứng kiến nhiều bất công giữa đội ngũ y bác sĩ người Pháp và người bản xứ. Trong các cuộc họp chuyên môn, người Pháp thường gạt bỏ đồng nghiệp Việt Nam, chế độ lương thưởng và điều kiện làm việc cũng có sự chênh lệch, còn bệnh nhân người Việt thì bị đối xử thiếu công bằng.

Không chọn im lặng, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu thể hiện cá tính mạnh mẽ và lòng tự tôn dân tộc. Bà liên tục lên tiếng phản đối, trực tiếp kiến nghị lên ban giám đốc bệnh viện và thậm chí gửi văn bản đến cấp thống đốc để đòi quyền lợi chính đáng cho đội ngũ nhân viên y tế cùng người bệnh Việt Nam.

Bà từng tạo nên giai thoại nổi tiếng khi quyết tâm mặc áo dài đến nơi làm việc dù giám đốc bệnh viện người Pháp yêu cầu bà phải mặc váy đầm Tây nhằm tỏ ra văn minh và không bị nhầm lẫn với các bà đỡ truyền thống.

Trước những ánh mắt soi xét, bà chứng minh năng lực bằng tay nghề chuyên môn xuất sắc. Song song với công tác điều trị, bà cũng tích cực viết nhiều bài báo phản biện quan điểm xem nhẹ y học cổ truyền dân tộc, khẳng định giá trị song hành của y học phương Đông bên cạnh những thành tựu của Tây y.

Cuộc hôn nhân chấn động Nam Kỳ

Cũng trong năm 1935, theo sự sắp đặt từ gia đình, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu kết hôn với luật sư Vương Quang Nhường, vị Tiến sĩ Luật khoa đầu tiên của Việt Nam và là tên tuổi lớn tại Tòa Thượng thẩm Sài Gòn. Đám cưới của hai trí thức hàng đầu được ví là cuộc kết hôn môn đăng hộ đối bậc nhất Nam Kỳ.

Tuy nhiên, cuộc sống chung của cả hai không hạnh phúc. Sau giai đoạn chung sống từ năm 1935 đến năm 1937, do cảm thấy không hòa hợp và không tìm được tiếng nói chung, bà đã đưa ra quyết định chấn động xã hội khi chủ động đòi ly hôn. Trong xã hội phong kiến và thuộc địa đương thời, việc một người phụ nữ đứng đơn chấm dứt hôn nhân là điều đi ngược lại các quan niệm truyền thống, gây ra làn sóng bàn tán dữ dội.

Sau này, khi nhớ lại quyết định đó, bác sĩ Henriette vẫn luôn dành sự tôn trọng cho chồng cũ. Bà bộc bạch rằng công việc của một bác sĩ sản khoa với những ca trực thâu đêm suốt sáng, những lần cấp cứu bất ngờ giữa khuya dần tạo ra khoảng cách giữa hai vợ chồng. Với bà, cứu người là sứ mệnh tối thượng không thể đánh đổi. Dù vậy, sau khi đường ai nấy đi, hai người vẫn duy trì mối quan hệ bạn bè văn minh.

Những năm cống hiến cho nền y học nước nhà

Năm 1957, bà sang Nhật Bản học thêm phương pháp châm cứu để ứng dụng vào lĩnh vực sản khoa nhằm bù đắp những hạn chế của Tây y. Tới năm 1961, bà chuyển sang Pháp sinh sống, mở phòng khám riêng và kết hôn lần thứ hai với kỹ sư kiêm bác sĩ Nguyễn Ngọc Bích, một cựu sinh viên xuất sắc của trường École Polytechnique.

Khi người chồng thứ hai mắc bệnh ung thư vòm họng vào năm 1965, bà đã đưa ông về quê hương chăm sóc trong những ngày cuối đời. Sau khi ông qua đời cùng năm, bà ở lại Việt Nam, dấn thân vào những vùng đất khó khăn, tham gia khám, chữa bệnh cho người dân và các nạn nhân chiến tranh.

Năm 1970, bà nhận làm việc miễn phí cho bộ phận hộ sản và nhi khoa của Bệnh viện Phú Thọ trước khi quay lại Pháp vào năm 1971 và nghỉ hưu vào năm 1976. Trải qua tổng cộng 44 năm hành nghề, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu đã để lại một di sản đồ sộ và vô giá cho nền y học nước nhà.

Ngày 27/4/2012, bác sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu qua đời tại Paris, hưởng thọ 106 tuổi. Theo di nguyện trước lúc nhắm mắt xuôi tay, tro cốt của bà được đưa trở lại quê hương. Một phần tro cốt được an táng tại khu mộ dòng họ Bùi ở thị trấn Mỏ Cày, thuộc tỉnh Bến Tre cũ (nay là tỉnh Vĩnh Long) và phần còn lại được hợp táng bên cạnh mộ người chồng thứ hai là ông Nguyễn Ngọc Bích tại Thánh thất đạo Cao Đài ở phường 6, TP. Bến Tre cũ.

Đặc biệt, trước khi qua đời, bà còn hiến tặng căn biệt thự tư gia tại số 28 đường Testard ở Sài Gòn để làm cơ sở cho Trường Đại học Y khoa thuộc Viện Đại học Sài Gòn, tiền thân của Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh ngày nay. Căn biệt thự từng là nơi được bà dùng làm phòng khám sản phụ khoa, cứu giúp nhiều mảnh đời. Hiện nay, địa điểm này nằm trong khuôn viên của Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh trên đường Võ Văn Tần ở TP. Hồ Chí Minh.

Tài liệu tham khảo:

S.H (2024), Nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam: Thân thế "khủng", tài giỏi hiếm có, báo Dân Việt.

Trần Chánh Nghĩa (2016), Chuyện ít ai biết về nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam, báo VietNamNet.

Thiên Bình (2025), Nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam: Giỏi 7 ngôn ngữ, từng gây chấn động y học, báo VTC News.