Nữ liệt sĩ Công an hy sinh khi vừa tròn 20 tuổi, được Bác Hồ tặng 6 chữ vàng, nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân

Liệt sĩ Công an nhân dân Bùi Thị Cúc tên thật là Trần Thị Lan, sinh năm 1930 tại làng Vân Mạc, xã Vân Du, huyện Ân Thi cũ, nay thuộc xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên. Sinh ra trên quê hương giàu truyền thống yêu nước trong những năm đất nước trải qua nhiều biến động, bà sớm giác ngộ và tham gia cách mạng từ rất sớm.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà tham gia các hoạt động đoàn thể tại thôn, làm công tác dân vận. Cuối năm 1947, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, trở thành nữ đảng viên trẻ nhất xã khi đó. Bà lần lượt đảm nhiệm công tác phụ nữ xã, sau đó làm cán sự Hội Phụ nữ huyện Ân Thi cũ.

Thời điểm này, phong trào cách mạng tại địa phương đứng trước sự khủng bố, đàn áp quyết liệt của quân địch. Tại Ân Thi, địch lập nhiều bốt và căn cứ vùng tề tại các xã trọng điểm. Ở xã Quang Trung, sau đổi tên thành xã Xuân Trúc, có 4 thôn lập tề. Bốt Cảnh Lâm được xây dựng gần thôn Vân Mạc nhằm khống chế các vùng lân cận và kiểm soát Quốc lộ 5.

Đầu những năm 1950, tại nhiều địa phương trong tỉnh, địch tiếp tục củng cố hệ thống bốt và vùng tề. Bốt Cảnh Lâm (thuộc xã Tân Việt, huyện Yên Mỹ cũ) do Nguyễn Doãn Súy làm sếp bốt; Nguyễn Doãn Tín và Nguyễn Doãn Nhi (là anh em vợ của Súy) đều làm việc ở phòng nhì. Trong đó, Nguyễn Doãn Nhi là một cán bộ địa phương phản bội, có nhiều thủ đoạn bắt giết cán bộ và khủng bố nhân dân.

Trước tình hình đó, thực hiện đường lối của Trung ương, Tỉnh ủy Hưng Yên chủ trương giữ vững phong trào cách mạng ở cơ sở, tổ chức lực lượng phá tề, trừ gian, đồng thời tiêu diệt những tên Việt gian phản động nguy hiểm.

Huyện ủy Ân Thi cũ giao cho bà làm công tác địch vận và cử bà tham gia một lớp bồi dưỡng ngắn ngày tại Hải Dương do ngành Công an huấn luyện. Tháng 12/1949, bà trở thành cán bộ Công an, được phân công về đội công tác của Công an huyện, thực hiện nhiệm vụ phản gián, địch vận, nắm tình hình và thu thập tin tức về hoạt động của địch trong vùng.

Để hoàn thành nhiệm vụ, bà được tổ chức cấp một số vốn để làm nghề buôn bán nhỏ, tạo vỏ bọc hoạt động trong vùng địch kiểm soát. Bà mang tiếng là người cầu an, thoái hóa, biến chất, chỉ lo buôn bán làm giàu. Ngay cả người dân trong làng, trong xã và gia đình cũng nghi ngờ bà đã bỏ nhiệm vụ.

Trước những lời dị nghị, thậm chí nhục mạ, bà vẫn âm thầm chịu đựng để thực hiện nhiệm vụ. Hằng ngày, với gánh muối trên vai, bà mang hàng ra bán tại khu chợ gần bốt Cảnh Lâm thuộc xã Tân Việt, huyện Yên Mỹ cũ. Từ công việc buôn bán, bà tìm cách tiếp cận binh lính trong bốt, làm quen, nắm bắt tin tức và báo cáo tình hình về tổ chức.

Nhờ sự khôn khéo, gan dạ cùng vẻ ngoài dịu dàng, thùy mị, bà từng bước tiếp cận một số binh lính và Nguyễn Doãn Nhi. Sau thời gian tạo được vỏ bọc, bà khiến Nhi tin tưởng và hạ quyết tâm bằng mọi cách phải lấy bà làm vợ. Từ sự tin cậy của đối phương, bà tiếp tục thực hiện nhiệm vụ được giao, khéo léo đưa đồng đội vào hàng ngũ của địch để hoạt động.

Theo kế hoạch của tổ chức Công an, bà mời Nguyễn Doãn Nhi đến nhà để bàn chuyện cưới xin. Lực lượng của ta đã được bố trí sẵn, chờ Nhi đến để hành động. Khi Nhi xuất hiện, lực lượng ta triển khai kế hoạch tiêu diệt. Sau đó, ta thu được một khẩu súng ngắn, một cặp tài liệu và rút về căn cứ an toàn.

Mất Nguyễn Doãn Nhi, quân địch lập tức tổ chức vây ráp, càn quét thôn Vân Mạc và các thôn lân cận. Chúng bắt hơn 40 người, trong đó có một số đảng viên, rồi đánh đập, tra khảo dã man nhằm tìm ra người đã tiêu diệt Nhi.

Do bị chỉ điểm, bà bị bắt và đưa về giam tại bốt Cống Tráng. Tại đây, địch liên tục dùng các cực hình tra tấn, đồng thời dụ dỗ và hăm dọa nhằm buộc bà khai báo. Tuy nhiên, trước những thủ đoạn của kẻ thù, bà vẫn giữ vững khí tiết của người đảng viên Cộng sản.

Không thể khuất phục được bà, sáng 15/5/1950, tức ngày 29/3 âm lịch, giữa phiên chợ Cảnh Lâm, địch đưa bà ra hành hình bằng những biện pháp man rợ nhằm uy hiếp tinh thần đảng viên và nhân dân. Trước thời khắc hy sinh, bà vẫn giữ tư thế hiên ngang và hô vang: “Hồ Chủ tịch muôn năm”.

Sự hy sinh anh dũng của bà Bùi Thị Cúc nhanh chóng lan rộng, trở thành tấm gương về lòng trung thành với Đảng, tinh thần bất khuất trước kẻ thù. Ngày 15/1/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh truy tặng bà Huân chương Độc lập hạng Ba cùng 6 chữ vàng: “Sống anh dũng, chết vẻ vang”.

Năm 1953, mẹ bà là Vũ Thị Hằng được cử tham gia Đoàn đại biểu phụ nữ Việt Nam dự Hội nghị các bà mẹ bảo vệ hòa bình thế giới tại Liên Xô. Tại quê hương của Cách mạng Tháng Mười Nga, bà Hằng đã gặp mẹ của nữ Anh hùng Dôi-a. Tấm gương của Bùi Thị Cúc được bạn bè quốc tế trân trọng và gọi bà là “người con gái Việt Nam quang vinh”.

Năm 1995, liệt sĩ Bùi Thị Cúc được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trên quê hương bà, những dấu tích tưởng niệm, tri ân người nữ chiến sĩ Công an đã được xây dựng qua nhiều năm. Trong đó có tượng đồng, Trường Mầm non Bùi Thị Cúc, Đền thờ tại trụ sở Công an tỉnh Hưng Yên và tuyến đường mang tên Bùi Thị Cúc.

Ngày 25/7/2026, Khu lưu niệm Anh hùng Liệt sĩ Công an nhân dân Bùi Thị Cúc được khánh thành tại chính quê hương bà. Công trình được xây dựng trên diện tích khoảng 13.000m² tại xã Xuân Trúc, gồm tượng đài Anh hùng Liệt sĩ Bùi Thị Cúc, nhà thờ, nhà trưng bày lưu niệm, nhà khách - quản lý cùng hệ thống hồ nước, sân, vườn và cảnh quan.

Khu lưu niệm là nơi lưu giữ những dấu ấn về cuộc đời và sự hy sinh anh dũng của bà Bùi Thị Cúc, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống cách mạng cho các thế hệ. Việc khánh thành công trình tiếp tục thể hiện sự tri ân, tôn vinh đối với những cống hiến và hy sinh của nữ Anh hùng Liệt sĩ Công an nhân dân Bùi Thị Cúc trong sự nghiệp cách mạng và bảo vệ Tổ quốc.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Anh hùng liệt sĩ Công an nhân dân Bùi Thị Cúc - Sống anh dũng, chết vẻ vang - CTTĐT Đảng bộ tỉnh Hưng Yên

- Chuyện về nữ anh hùng được Bác Hồ truy tặng 6 chữ vàng “Sống anh dũng, chết vẻ vang” - Báo Hưng Yên

- Sống anh dũng, chết vẻ vang - CTTĐT Công an tỉnh Hưng Yên