Phố Wall lên cơn sốt IPO bom tấn, liệu nhà đầu tư có nhận được lợi nhuận xứng đáng?

Tháng 6 vừa qua, màn ra mắt thị trường chứng khoán đầy ấn tượng đã giúp SpaceX huy động được 86 tỷ USD và chạm đến kỷ lục vốn hoá hơn 2 nghìn tỷ USD. Tuy nhiên, vốn hóa thị trường của công ty đã bốc hơi hàng trăm tỷ USD dù công bố kết quả kinh doanh tốt hơn kỳ vọng vào ngày 4/8.

Một số doanh nghiệp khác cũng có thể niêm yết trong năm nay với mức định giá khiến người ta choáng ngợp, trong đó có OpenAI và Anthropic, hai phòng thí nghiệm trí tuệ nhân tạo; Stripe, công ty xử lý thanh toán; và Databricks, doanh nghiệp phần mềm dữ liệu. Quy mô khổng lồ của các công ty này đã thu hút sự chú ý của Phố Wall. Nhưng liệu chúng có mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư hay không lại là chuyện khác.

Không khó để hiểu vì sao IPO lại hấp dẫn đến vậy. Mua cổ phiếu của một doanh nghiệp vừa niêm yết có thể tạo cảm giác như nhà đầu tư "lên tàu" trước khi công ty cất cánh, với cơ hội thu về khoản lợi nhuận khổng lồ.

Lịch sử cũng đã chứng kiến không ít kỳ tích. Bonnie Brown, người gia nhập Google năm 1999 với vai trò nhân viên massage nội bộ, được nhận quyền chọn cổ phiếu và sau đó trở thành triệu phú. David Choe, họa sĩ được thuê để vẽ tranh tường tại văn phòng Facebook ở Palo Alto vào năm 2005, bỗng chốc sở hữu hàng trăm tỷ USD nhờ nhận cổ phiếu thay cho tiền công.

Tuy nhiên, đến khi một công ty chính thức lên sàn, phần lớn khoản lợi nhuận hấp dẫn nhất thường đã rơi vào tay những người đến trước. Các nhà sáng lập, nhân viên và quỹ đầu tư mạo hiểm có thể đã nắm giữ cổ phần của công ty trong nhiều năm; độ tuổi trung vị của các doanh nghiệp Mỹ mới niêm yết hiện vào khoảng 12 năm, tăng từ khoảng tám năm vào thập niên 1980. Trong một thương vụ IPO, các nhà đầu tư tổ chức như quỹ hưu trí thường là những người đầu tiên được mua cổ phiếu ở mức giá chào bán. Nhà đầu tư cá nhân đến sau cùng - và thường phải trả giá cao hơn để được tham gia.

Dữ liệu lịch sử cũng không mấy khả quan. Cổ phiếu mới niêm yết thường tăng vọt trong ngày giao dịch đầu tiên: năm 2025, mức sinh lời trung bình trong ngày đầu đạt khoảng 30%. Nhưng sau đó, sức nóng thường nhanh chóng nguội đi.

Dữ liệu do Jay Ritter thuộc Đại học Florida tổng hợp cho thấy các công ty IPO trong giai đoạn 1980-2024 có mức sinh lời thấp hơn thị trường chung khoảng 21 điểm phần trăm trong ba năm đầu sau niêm yết, tương đương khoảng 5,5 điểm phần trăm mỗi năm.

Tuy nhiên, các con số trung bình ấy che giấu sự khác biệt rất lớn giữa từng doanh nghiệp. The Economist đã phân tích mức sinh lời sau một, ba và năm năm của hơn 3.500 công ty Mỹ lên sàn trong giai đoạn 2010-2025. Kết quả biến động cực kỳ mạnh. Một số ít doanh nghiệp vượt thị trường tới hàng trăm điểm phần trăm; trong khi nhiều doanh nghiệp khác lại kém thị trường với mức chênh lệch lớn tương tự. Mua cổ phiếu mới niêm yết, theo một nghĩa nào đó, khá giống mua vé số.

Dẫu vậy, những thương vụ IPO khổng lồ sắp tới có thể đạt kết quả tốt hơn một đợt niêm yết thông thường. Dữ liệu của ông Ritter cho thấy các công ty công nghệ IPO trong giai đoạn 1980-2024 có mức sinh lời thấp hơn thị trường 5,1 điểm phần trăm trong ba năm. Nhưng nhóm doanh nghiệp có doanh thu hằng năm ít nhất 100 triệu USD lại vượt thị trường 13,7 điểm phần trăm. Vì thế, sự hào hứng của thị trường đối với những thương vụ này có lẽ không hoàn toàn thiếu cơ sở.