Quần thể lăng hoàng gia rộng gần 40km² có 9 mộ hoàng đế, lưu giữ tượng bò đồng mạ vàng và hàng nghìn cổ vật quý

Nằm dưới chân núi Hạ Lan, thuộc thành phố Ngân Xuyên, khu tự trị Ninh Hạ (Trung Quốc), quần thể lăng mộ Tây Hạ là nơi lưu giữ những dấu tích quan trọng của một vương triều từng tồn tại gần 200 năm.

Qua nhiều đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng nghìn hiện vật, từ đồ trang sức bằng vàng, vật dụng bằng đồng đến bia đá khắc chữ cổ. Mỗi phát hiện không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn góp phần tái hiện đời sống của hoàng gia và xã hội Tây Hạ thời trung đại.

Một trong những cổ vật gây ấn tượng mạnh nhất là tượng bò bằng đồng mạ vàng, được phát hiện năm 1977. Với chiều dài khoảng 130cm, rộng 38cm và trọng lượng gần 188kg, hiện vật nổi bật bởi kích thước lớn cùng kỹ thuật chế tác công phu.

Dù được tạo hình từ kim loại, thân bò vẫn toát lên vẻ sống động qua từng đường nét cơ thể, tư thế và các chi tiết được xử lý tỉ mỉ. Lớp vàng phủ bên ngoài càng làm tăng giá trị của tác phẩm, cho thấy người thợ Tây Hạ đã đạt đến trình độ đáng kể trong lĩnh vực đúc đồng và trang trí kim loại.

Điều đáng chú ý là tượng bò không chỉ đơn thuần là một món đồ quý giá được đưa vào mộ. Hình tượng động vật vốn giữ vị trí quan trọng trong đời sống của người Đảng Hạng, cộng đồng đã xây dựng nên vương triều Tây Hạ. Bên cạnh hoạt động chăn nuôi, ngựa và bò còn gắn với sản xuất, vận chuyển và các hoạt động quân sự. Vì vậy, những hiện vật mang hình dáng động vật có thể cung cấp thêm góc nhìn về môi trường sinh sống cũng như quan niệm văn hóa của cư dân thời kỳ này.

Cổ vật tượng bò bằng đồng mạ vàng phần nào cho thấy tiềm lực kinh tế của vương triều này. Vương triều Tây Hạ được thành lập năm 1038 dưới thời Lý Nguyên Hạo, có lãnh thổ nằm tại khu vực chiến lược nối Trung Quốc với Trung Á.

Nhờ vị trí trên các tuyến giao thương của Con đường Tơ lụa, vương triều có điều kiện tiếp xúc với nhiều cộng đồng, trao đổi hàng hóa và tiếp nhận những kỹ thuật thủ công từ bên ngoài. Sự giao lưu ấy góp phần tạo nên một nền văn hóa mang nhiều ảnh hưởng khác nhau nhưng vẫn duy trì những đặc trưng riêng.

Dấu ấn giao thoa văn hóa thể hiện rõ trong nghệ thuật và kiến trúc của khu lăng mộ. Các công trình được xây dựng chủ yếu bằng kỹ thuật đất nện, kết hợp những nguyên tắc quy hoạch lăng tẩm hoàng gia thời Đường, Tống với phong tục mai táng của người Đảng Hạng.

Nhiều dấu tích kiến trúc và hiện vật trang trí còn cho thấy ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo. Điều này phản ánh vị trí quan trọng của tôn giáo trong đời sống tinh thần cũng như hoạt động xây dựng công trình hoàng gia.

Không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc, khu di tích còn là kho tư liệu quan trọng để tìm hiểu hệ thống chữ viết của người Tây Hạ. Dưới thời Lý Nguyên Hạo, một hệ thống chữ viết riêng được xây dựng và sử dụng trong các hoạt động quản lý, tôn giáo và văn hóa.

Những mảnh bia đá, văn bản và vật liệu có khắc chữ được tìm thấy tại khu lăng mộ đã cung cấp thêm căn cứ để các nhà nghiên cứu giải mã ngôn ngữ, tổ chức xã hội và tư tưởng của vương triều. Đây cũng là một trong những yếu tố giúp Tây Hạ được nhận diện như một nền văn minh có bản sắc riêng, thay vì chỉ là một chính quyền chịu ảnh hưởng từ các triều đại lân cận.

Quy mô của khu lăng mộ càng cho thấy vị thế của hoàng gia Tây Hạ. Trên diện tích gần 40km2, quần thể hiện có 9 lăng mộ hoàng đế, 271 ngôi mộ phụ thuộc, một khu di tích kiến trúc phía Bắc và 32 công trình phòng chống lũ lụt. Các công trình được bố trí trong một tổng thể có quy hoạch, gắn với địa hình dưới chân núi Hạ Lan.

Việc xây dựng một khu mai táng rộng lớn như vậy đòi hỏi nguồn nhân lực, vật liệu và khả năng tổ chức đáng kể, qua đó phản ánh sức mạnh của nhà nước Tây Hạ trong thời kỳ hưng thịnh.

Tuy nhiên, sự phát triển ấy chấm dứt vào năm 1227, khi Tây Hạ bị quân Mông Cổ dưới quyền Thành Cát Tư Hãn chinh phục. Sau khi vương triều sụp đổ, nhiều công trình bị tàn phá, tư liệu lịch sử thất lạc và những dấu tích văn hóa dần bị lãng quên.

Trải qua nhiều thế kỷ, khu lăng mộ tiếp tục chịu tác động của thời tiết, sự bào mòn tự nhiên và nạn đào trộm, khiến việc nghiên cứu gặp không ít khó khăn.

Ngày 11/7/2025, quần thể lăng mộ Tây Hạ chính thức được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Sự kiện này đánh dấu sự ghi nhận quốc tế đối với giá trị lịch sử, khảo cổ và văn hóa của di tích. Quan trọng hơn, những phát hiện tại đây đang giúp lấp đầy khoảng trống trong nghiên cứu về người Đảng Hạng, từ kỹ nghệ chế tác, hoạt động giao thương đến tín ngưỡng và tổ chức xã hội.

Sau hàng trăm năm nằm dưới lớp đất khô cằn, những báu vật như tượng bò đồng mạ vàng đang kể lại câu chuyện về một vương triều từng có vị thế đáng kể trong lịch sử Đông Á.