Sân bay đặc biệt giữa 'đất lửa' Quảng Trị: Gần 6 thập kỷ không đón bất kỳ chuyến bay nào nhưng mỗi năm hút hơn 20.000 lượt khách

Nằm giữa thung lũng được bao quanh bởi núi rừng miền Tây Quảng Trị, Sân bay Tà Cơn từng là trung tâm của cụm cứ điểm Khe Sanh, giữ vị trí chiến lược trong hệ thống phòng thủ của quân đội Mỹ tại khu vực Đường 9. Sau gần 6 thập kỷ kể từ khi chiến tranh kết thúc, nơi đây không còn hoạt động hàng không mà trở thành Di tích Quốc gia, lưu giữ nhiều dấu tích, phương tiện quân sự và hiện vật gắn với Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh năm 1968.

Từng là căn cứ quan trọng của quân địch

Di tích Sân bay Tà Cơn hiện nằm tại xã Khe Sanh, tỉnh Quảng Trị, gần tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh Tây và khu vực biên giới Việt Nam - Lào. Trong chiến tranh, vị trí này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi nằm gần Quốc lộ 9, tuyến giao thông nối Đông Hà với khu vực biên giới Việt Nam - Lào, đồng thời án ngữ hướng tiếp cận từ phía tây vào chiến trường Quảng Trị.

Được xây dựng và củng cố trong giai đoạn 1966-1968, Sân bay Tà Cơn là một bộ phận quan trọng trong cụm cứ điểm Khe Sanh. Quân đội Mỹ tổ chức nơi đây thành căn cứ quân sự kiên cố với hệ thống công sự, trận địa pháo, sân bay và các vị trí phòng thủ được bố trí nhằm bảo vệ tuyến Đường 9, đồng thời kiểm soát khu vực phía tây Quảng Trị.

Trong hệ thống phòng thủ của Mỹ, Tà Cơn vừa là trung tâm chỉ huy, vừa là đầu mối tiếp nhận lực lượng, vũ khí và hàng hóa bằng đường không. Sân bay được sử dụng để vận chuyển quân, tiếp tế hậu cần, phục vụ hoạt động phòng thủ và hỗ trợ các cuộc hành quân trên bộ. Nhiều loại máy bay được triển khai tại đây, từ trực thăng vũ trang, máy bay trinh sát đến máy bay vận tải và máy bay chiến đấu.

Căn cứ này cũng nằm trong hệ thống phòng thủ gắn với hàng rào điện tử McNamara, được quân đội Mỹ xây dựng nhằm theo dõi, ngăn chặn hoạt động vận chuyển và chi viện chiến lược của quân ta trên tuyến Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh. Với vai trò là đầu mối hàng không của cụm cứ điểm Khe Sanh, Tà Cơn được quân đội Mỹ đặc biệt coi trọng trong việc duy trì thế phòng ngự ở khu vực Đường 9.

Tuy nhiên, vị trí chiến lược và hệ thống phòng thủ được đầu tư quy mô không giúp căn cứ này đứng vững trước sức tiến công của quân và dân ta.

Từ ngày 20/1 đến 15/7/1968, Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh diễn ra trên địa bàn từ Cửa Việt đến biên giới Việt Nam - Lào. Trong đó, khu vực Khe Sanh, đặc biệt là cụm cứ điểm Tà Cơn, trở thành một trong những hướng tác chiến trọng điểm. Quân ta tổ chức tiến công, bao vây, chia cắt, từng bước cô lập căn cứ, đồng thời đánh các lực lượng được Mỹ điều động đến ứng cứu và giải tỏa.

Trước sức ép ngày càng lớn, quân đội Mỹ phải huy động lực lượng quy mô lớn, trong đó có Sư đoàn Kỵ binh không vận số 1, mở cuộc hành quân Pegasus (Ngựa bay) từ ngày 1/4/1968 nhằm giải vây cho Khe Sanh. Dù triển khai nhiều hoạt động quân sự để duy trì tuyến tiếp tế và bảo vệ căn cứ, quân Mỹ vẫn gặp khó khăn trước thế trận bao vây, tiến công của quân ta.

Ngày 26/6/1968, phía Mỹ tuyên bố rút khỏi Khe Sanh. Đến tháng 7/1968, quân ta làm chủ khu vực Tà Cơn. Ngày 9/7/1968, lá cờ chiến thắng tung bay tại cứ điểm này, đánh dấu một mốc quan trọng trong quá trình giải phóng Khe Sanh. Đến ngày 15/7/1968, Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh kết thúc.

Chiến dịch đã loại khỏi vòng chiến đấu 11.900 quân địch, bắn rơi 197 máy bay, phá hủy 78 xe quân sự, trong đó có 8 xe tăng, cùng 46 khẩu pháo và súng cối; đồng thời bắn chìm, bắn cháy 80 tàu vận tải. Thắng lợi của chiến dịch góp phần phá vỡ một bộ phận quan trọng trong tuyến phòng thủ Đường 9 của đối phương, giải phóng huyện Hướng Hóa cũ với gần 10.000 người dân và mở rộng hành lang chiến lược Bắc - Nam.

Lưu giữ ký ức lịch sử giữa vùng đất Khe Sanh

Sau chiến tranh, Sân bay Tà Cơn được giữ lại cùng nhiều dấu tích của một căn cứ quân sự từng diễn ra những trận giao tranh ác liệt. Ngày 12/12/1986, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 236-VH/QĐ, xếp hạng nơi đây là Di tích Quốc gia.

Hiện nay, trong khuôn viên di tích, nhiều phương tiện quân sự từng được quân đội Mỹ sử dụng được bảo quản và trưng bày ngoài trời. Trong đó có các loại máy bay CH-47, UH-1, C-130 cùng xe tăng và nhiều phương tiện, khí tài quân sự khác. Những hiện vật này góp phần tái hiện diện mạo của một sân bay quân sự trong thời kỳ chiến tranh, đồng thời giúp du khách hình dung rõ hơn về quy mô và tính chất của căn cứ Tà Cơn.

Đáng chú ý, ngày 26/1/2026, tại Di tích Quốc gia Sân bay Tà Cơn, Nhà máy A41 thuộc Quân chủng Phòng không - Không quân đã bàn giao máy bay vận tải quân sự C-119 cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị để phục vụ công tác trưng bày và giáo dục truyền thống. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị, đây là chiếc máy bay C-119 duy nhất trên lãnh thổ Việt Nam. Loại máy bay này từng được quân đội Mỹ sử dụng rộng rãi trong chiến tranh, trong đó có các hoạt động tại chiến trường Quảng Trị và trên tuyến Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh.

Việc bổ sung C-119 làm phong phú thêm hệ thống hiện vật ngoài trời tại di tích, góp phần tái hiện không gian sân bay quân sự trong chiến tranh. Hiện vật cũng được sử dụng phục vụ hoạt động giới thiệu lịch sử và giáo dục truyền thống cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Bên cạnh khu vực trưng bày ngoài trời, di tích còn có không gian bảo tàng được thiết kế theo kiến trúc nhà sàn của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô. Nơi đây lưu giữ nhiều hình ảnh, tư liệu, hiện vật liên quan đến chiến tranh, cùng sa bàn mô phỏng căn cứ Khe Sanh và các diễn biến quân sự tại khu vực. Qua hệ thống trưng bày, quá trình hình thành, hoạt động và kết thúc của cụm cứ điểm Tà Cơn được giới thiệu một cách trực quan.

Ngày nay, giữa không gian núi rừng Khe Sanh, những chiếc máy bay, xe tăng, công trình quân sự và hiện vật còn lại tại Sân bay Tà Cơn là những dấu tích gắn với một giai đoạn lịch sử đặc biệt của vùng đất lửa Quảng Trị.

Mỗi năm Di tích Quốc gia Sân bay Tà Cơn đón hơn 20.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế chiếm hơn một nửa. Cùng với các địa chỉ lịch sử khác trên địa bàn Quảng Trị, nơi đây là một điểm đến trong hành trình tìm hiểu về chiến trường xưa, góp phần lưu giữ và giới thiệu những dấu ấn lịch sử của vùng đất Khe Sanh.