Sân bay của Việt Nam do Pháp xây cách đây 90 năm, từng được trang bị hiện đại bậc nhất Viễn Đông

Sân bay Gia Lâm (Hà Nội) được người Pháp xây dựng từ năm 1935 và đưa vào khai thác từ năm 1936. Ngay từ đầu, sân bay được sử dụng cho cả mục đích dân dụng và quân sự. Sân bay này từng được đánh giá có cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, hoàn hảo bậc nhất Viễn Đông thời điểm đó.

Sau khi Pháp quay trở lại tái chiếm miền Bắc, sân bay Gia Lâm trở thành một trong những căn cứ không quân quan trọng, đồng thời là căn cứ không quân lớn của quân đội Pháp tại Đông Dương.

Về quy mô và vị trí, sân bay Gia Lâm có 2 đường băng lớn bố trí vuông góc, tạo thành hình chữ “T”. Những năm 1950, sân bay thuộc huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Phía Bắc giáp thôn Gia Thụy và xã Việt Hưng; phía Nam giáp xã Long Biên, phía Đông Nam giáp xã Thạch Bàn.

Phía Tây sân bay là hồ Lâm Du, trải dài từ chân đê đến gần khu vực đường băng. Từ hồ ra đến bờ sông Hồng là một vùng đất rộng thuộc xã Bồ Đề, khi đó chủ yếu trồng dâu, lau sậy mọc um tùm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc che giấu, bố trí lực lượng.

Phía Tây Nam sân bay giáp đê sông Hồng. Từ trên đê có thể quan sát bao quát khu vực sân bay, tạo nên một vị trí có đắc địa về mặt địa hình và quân sự.

Sân bay có 2 cổng ra vào. Cổng phía Đông thông với đường số 5, gần thôn Sài Đồng; cổng phía Tây Bắc dẫn ra thị trấn Gia Lâm. Các lối ra vào sân bay được canh gác, kiểm soát nghiêm ngặt.

Một trong những sự kiện lịch sử nổi bật tại sân bay Gia Lâm chính là năm 1953. Cụ thể, từ cuối tháng 1/1953, sau khi thực dân Pháp đổ quân chiếm Điện Biên Phủ và xây dựng nơi đây thành một tập đoàn cứ điểm, sân bay Gia Lâm trở thành một đầu mối quan trọng trong việc vận chuyển binh lính, vũ khí và nhu yếu phẩm phục vụ chiến trường.

Nhận thức rõ vị trí chiến lược của sân bay, quân Pháp bố trí lực lượng bảo vệ khoảng 2.000 lính Âu - Phi và người Việt thiểu số, cùng một đội mật thám do sĩ quan Pháp chỉ huy. Bên trong sân bay có các boong-ke được bố trí sát hàng rào; bên ngoài là hệ thống đồn bốt, lực lượng bảo an, hàng rào dây thép gai dày đặc và nhiều khu vực cài mìn.

Nhằm làm suy yếu lực lượng Pháp tại Điện Biên Phủ, Ban Chỉ huy Mặt trận Hà Nội quyết định tổ chức một trận tập kích vào sân bay Gia Lâm với mục tiêu phá hủy máy bay, kho tàng và cơ sở vật chất kỹ thuật, tiêu hao sinh lực địch, đồng thời làm gián đoạn tuyến vận chuyển đường không Gia Lâm - Điện Biên Phủ.

Lúc 1h55 ngày 4/3/1954, cuộc tập kích bắt đầu. Sau khi tiêu diệt lính gác, các tổ chiến đấu đồng loạt sử dụng thủ pháo, bộc phá và lựu đạn tiến công. Nhiều máy bay bị phá hủy, kho xăng bốc cháy.

Theo các tài liệu lịch sử, trận đánh đã phá hủy 18 máy bay các loại, đốt cháy một kho xăng và tiêu diệt 16 binh lính đối phương; phía ta có 2 chiến sĩ bị thương nhẹ. Chiến công này góp phần đánh gián đoạn hoạt động của cầu hàng không Gia Lâm - Điện Biên Phủ trong thời điểm chiến dịch Điện Biên Phủ đang bước vào giai đoạn quyết liệt.

Sau thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơnevơ được ký kết. Ngày 10/10/1954, Hà Nội được tiếp quản. Tại sân bay Gia Lâm, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên đài chỉ huy trở thành một dấu mốc lịch sử, ghi lại thời khắc Thủ đô bước sang một chặng đường mới.

Đến đúng 0h ngày 1/1/1955, từ sân bay Gia Lâm phát đi một bức điện thông báo với thế giới rằng sân bay chính thức thuộc quyền quản lý của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Theo nội dung bức điện, kể từ thời điểm này, mọi máy bay ra vào miền Bắc Việt Nam, từ vĩ tuyến 17 trở ra, đều phải xin phép cơ quan điều phái của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đặt tại sân bay Gia Lâm, Hà Nội.

Sự kiện này không chỉ có ý nghĩa đối với ngành Hàng không Việt Nam mà còn là dấu mốc quan trọng trong lịch sử đất nước. Lần đầu tiên nước Việt Nam độc lập làm chủ một căn cứ không quân và hàng không dân dụng lớn nhất của Pháp ở Đông Dương. Sân bay Gia Lâm không những đáp ứng yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị, kinh tế của đất nước mà còn là nơi đào tạo cán bộ không quân - hàng không dân dụng.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, sân bay Gia Lâm giữ vai trò quan trọng trong hoạt động hậu cần, trung chuyển. Do có vị trí chiến lược và là một đầu mối quan trọng của cầu hàng không miền Bắc, sân bay nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá của không quân và hải quân Mỹ trong các đợt chiến tranh phá hoại, nhằm làm gián đoạn tuyến giao thông và hoạt động vận chuyển của ta.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý diễn ra ngày 29/3/1973, khi sân bay Gia Lâm trở thành địa điểm trao trả những phi công Mỹ cuối cùng bị bắt trong chiến tranh phá hoại miền Bắc, theo các điều khoản của Hiệp định Paris năm 1973.

Đến nay, đã 72 năm sau ngày được tiếp quản, sân bay Gia Lâm vẫn hiện diện như một chứng nhân lịch sử, ghi dấu nhiều chặng đường phát triển của Thủ đô và ngành Hàng không Việt Nam.

Hiện Cảng hàng không Gia Lâm có đường cất hạ cánh dài khoảng 2.000m, phù hợp khai thác các loại máy bay cỡ nhỏ như ATR-72, AN-26.

Theo các tài liệu quy hoạch được công bố, Gia Lâm được định hướng là sân bay nội địa phục vụ các đường bay ngắn, bay taxi, hàng không chung và hoạt động triển lãm hàng không, với công suất thiết kế khoảng 167.000 hành khách mỗi năm. Hiện sân bay vẫn đồng thời đảm nhiệm chức năng dân dụng và quân sự.

Tổng diện tích đất được quy hoạch cho sân bay Gia Lâm khoảng 302,6ha. Trong đó, khu vực do hàng không dân dụng quản lý rộng 91,7ha; phần diện tích sử dụng chung với quân sự là 66,4ha; khoảng 144,4ha còn lại do quân sự quản lý.

Sáng 11/9/2026, sân bay Gia Lâm tiếp tục ghi dấu một hoạt động đặc biệt khi máy bay vận tải quân sự của Quân chủng Phòng không - Không quân đưa 13.563 mẫu hài cốt liệt sĩ từ các tỉnh phía Nam về Hà Nội để phục vụ công tác giám định ADN. Trong đó, Đồng Nai có 4.651 mẫu, Tây Ninh 5.287 mẫu và Lâm Đồng 3.625 mẫu.

Chuyến bay đặc biệt một lần nữa cho thấy sân bay Gia Lâm không chỉ lưu giữ những dấu mốc lịch sử của ngành Hàng không Việt Nam mà còn tiếp tục đảm nhiệm những nhiệm vụ có ý nghĩa trong đời sống hôm nay.

Tổng hợp